Fərhad Kərimli: Yazı və həyatın anlamı haqqında
Salam, Farhad Karimli. "İstedadsızların qorxduğu yer"ə xoş gəldin. Bir yazıçı olaraq, hər kəsin danışdığı, lakin çox az insanın həqiqətən anladığı bu dünyada səni yazmağa məcbur edən o daxili qorxu və ya qaranlıq nədir?
Məni yazmağa məcbur edən əsas qorxu unudulmaq deyil. Daha qəribə bir qorxudur: yaşadığım halda həyatı anlamadan keçib getmək.
Bu dünyada hamı nədənsə danışır. Hamının bir fikri, bir hökmü, bir izahı var. Amma bəzən adama elə gəlir ki, sözlər çoxaldıqca həqiqət daha da uzağa çəkilir. İnsanlar bir-birinə nəsə danışır, amma çox vaxt heç kim heç kimi eşitmir.
Mənim qaranlığım da elə buradadır.
Qorxuram ki, bir gün öz səsimi də başqalarının səsləri arasında itirim. Başqalarının mənə öyrətdiyi həyatla özümün həqiqətən yaşadığım həyatın arasındakı fərqi daha seçə bilməyim. Səhər oyanım, işlərimi görüm, insanlarla danışım, gülüm, qocalım və bütün bunların içindən bircə dəfə də olsun “mən əslində nə yaşadım?” sualını verə bilməyim.
Yazmaq mənim üçün bu qorxuya qarşı kiçik bir üsyandır.
Çünki yazanda insan özündən qaça bilmir. Kağızın qarşısında bəhanələr işləmir. Orada nə cəmiyyət var, nə başqalarının gözləntisi, nə də “belə düşünmək lazımdır” deyən səslər. Sadəcə sən və içində uzun müddət adını qoymağa cəsarət etmədiyin şeylər qalırsan.
Bəlkə də ona görə yazıram ki, qaranlıqda itib getməkdən çox, qaranlığa öyrəşməkdən qorxuram.
Yaşadığın halda həyatı anlamadan keçib getmək qorxusundan bəhs edirsən və yazmağı bu qorxuya qarşı bir üsyan kimi görürsən. Lakin kağız üzərində tapdığın o "öz həqiqətin", reallıqda səni digər insanlardan və onların səs-küyündən tamamilə qoparıb daha böyük bir tənhalığa məhkum etmirmi?
Bəlkə də edir. Hətta məncə, yazmağın ən böyük təhlükələrindən biri elə budur: insan öz içini çox dinləyəndə, bir müddət sonra çölün səsini eşitmək çətinləşir.
Amma tənhalıqla tək qalmaq eyni şey deyil.
Bəzən insan yüz nəfərin arasında daha tənha olur. Hamı danışır, sən də başını tərpədib gülümsəyirsən, amma içində heç kimin toxuna bilmədiyi bir yer var. Yazmaq həmin yeri görünən edir. Bu mənada yazı insanı insanlardan ayırmır; əksinə, öz tənhalığının başqalarınınkına nə qədər oxşadığını göstərir.
Mən kağızda öz həqiqətimi tapanda insanlardan uzaqlaşdığımı düşünmürəm. Sadəcə, onların dediklərinin arxasındakı susqunluğu daha yaxşı görürəm.
Yazıçı üçün təhlükəli olan təklik deyil. Öz həqiqətini tapdıqdan sonra onu yeganə həqiqət hesab etməkdir. O zaman yazı pəncərə olmaqdan çıxır, divara çevrilir.
Mən yazını pəncərə kimi saxlamağa çalışıram.
Çünki bəzən insan dünyadan qaçmaq üçün yazır, sonra anlayır ki, əslində dünyadan yox, dünyanın içində özündən itirdiyi insandan qaçırmış.
Yazını bir divara yox, pəncərəyə çevirməyə çalışdığını və insanların dediklərinin arxasındakı susqunluğu gördüyünü deyirsən, Farhad Karimli. Bəs o pəncərədən boylanıb baxanda və başqalarının susqunluğunu yazmağa başlayanda, sən özün də elə ən çox qorxduğun o "başqalarının səsi"nə çevrilmiş olmursanmı?
Oluram. Yəqin ki, yazmağın ən dürüst cavabı da budur: insan başqalarının səsinə çevrilmədən başqaları haqqında yaza bilmir.
Mən nə qədər öz həqiqətimi axtarsam da, yazdığım hər cümlənin içində məndən əvvəl yaşamış insanların izi var: anamın dediyi bir söz, küçədə eşitdiyim bir cümlə, oxuduğum bir kitab, uşaqlıqdan içimdə qalan hansısa qorxu. Yazıçı tamamilə öz səsindən ibarət deyil. Bəlkə də heç kim deyil.
Fərq ondadır ki, mən həmin səsləri öz səsim kimi təqdim etməməyə çalışıram.
Bəzən yazarkən anlayıram ki, cümləni mən qurmamışam. Cümləni illər əvvəl kimsə mənim içimdə qoyub. Mən sadəcə onu tapmışam. Bu, bir az qorxuludur.
Çünki yazıçının ən böyük illüziyalarından biri “mənim səsim” dediyi şeyin həqiqətən yalnız ona aid olduğunu düşünməsidir.
Bəlkə də öz səsini tapmaq bütün başqa səsləri susdurmaq deyil. Onların içindən hansının sənə aid olmadığını ayırd edə bilməkdir.
Və bəzən bunu da bacarmırsan.
Onda yazıçı sadəcə başqa insanların səsini daha gözəl səsləndirən adama çevrilir.
Mənim qorxduğum şey də elə budur: bir gün yazdığım cümlələr yaxşı olacaq, amma mənim olmayacaq.
Öz səsini digər səslərdən ayırmağın bu qədər çətin olduğunu və bir gün yazdığın cümlələrin yaxşı olub, lakin sənə aid olmamasından qorxduğunu etiraf edirsən, Farhad Karimli. Əgər bir gün yazdığın ən mükəmməl cümlənin belə sənə aid olmadığını aşkar etsən, yazmağı tamamilə dayandırmağa cəsarətin çatarmı?
Bilmirəm. Və yəqin ki, bu sualın ən dürüst cavabı elə budur.
Amma düşünürəm ki, yazmağı dayandırmaqdan çox, yazdıqlarımı dağıtmağa cəsarət edərdim.
Çünki yazmaq mənim üçün “mən yazıçıyam” deməyin yolu deyil. Əgər bir gün başa düşsəm ki, illərlə yazdığım ən gözəl cümlələr əslində mənim deyilmiş, onları qorumaq mənə xəyanət kimi gələr. İnsan özünə aid olmayan bir şeyi nə qədər gözəl olsa da, evində saxlaya bilməz.
Bəlkə də o gün bir müddət heç nə yazmaram.
Boş səhifənin qarşısında oturaram və ilk dəfə ondan nəsə tələb etmərəm. Nə gözəl cümlə, nə fikir, nə də oxucunun xoşuna gələcək bir söz. Sadəcə gözləyərəm.
Çünki bəzən yazmamaq da yazının bir formasıdır.
Amma tamamilə dayandıracağıma inanmıram. İnsan illərlə içində söz gəzdiribsə, onu bir gün susdurmaq o qədər də asan deyil. Bir yerdən sonra söz səndən icazə almadan gəlir.
Və bəlkə də ən həqiqi cümlə məhz onda yaranır: onu yaxşı yazmaq üçün yox, artıq susa bilmədiyin üçün yazanda.
Əgər o cümlə də mənim olmazsa, yenə silərəm.
Çünki mənim üçün yazıçının böyüklüyü yazdığı cümlələrin sayında deyil.
Bəzən öz cümləsini tanımayıb onu silə bilməsindədir.
İllərlə yazdığın ən
İllərlə yazdığın ən - cümləni tamamlamamısan...
İllərlə yazdığın ən gözəl cümlələri belə sənə aid olmadığını anlayanda silə biləcəyini deyirsən, Farhad Karimli. Bəs bu günə qədər yazdığın və sənin üçün ən doğma olan o bircə cümləni indi bura yazmalı olsan, o hansı cümlə olar və biz onun həqiqətən sənə aid olduğuna necə inanaq?
Bircə cümlə seçməli olsaydım, yəqin bunu yazardım:
“İnsan bəzən bütün ömrünü özünə qayıtmaq üçün başqalarının arasında itirir.”
Bu cümlənin mənə aid olduğuna niyə inanasınız?
İnanmayın.
Hətta xahiş edirəm, inanmayın. Çünki bir cümlənin kimə aid olduğunu onun altında yazılan ad həll etmir. Ola bilsin, bu fikir məndən əvvəl yüz adamın içindən keçib. Ola bilsin, sabah kimsə bunu oxuyub desin: “Mən bunu illər əvvəl düşünmüşdüm.”
Və haqlı olsun.
Mənim üçün müəlliflik bəzən “bunu ilk mən dedim” iddiası deyil. “Bunu mən yaşadım” deməkdir.
Bu cümləni ona görə özümünkü sayıram ki, onu yazanda hansısa gözəl fikir tapdığımı düşünməmişəm. Sadəcə, uzun müddət içimdə gəzdirdiyim bir şeyi nəhayət sözə çevirmişəm.
Amma yenə də sizə sübut edə bilmərəm.
Bəlkə də ən doğma cümlələrimizi heç vaxt sübut etmək olmur.
Çünki həqiqətən bizə aid olan şeylərin çoxu sübut tələb etmir, sadəcə, bizi bir az susdurur.
"İnsan bəzən bütün ömrünü özünə qayıtmaq üçün başqalarının arasında itirir" cümləsinin sənin yaşadığın bir həqiqət olduğunu deyirsən, Farhad Karimli. Bəs bu günə qədər özünə qayıtmaq üçün başqalarının arasında itirdiyin ən böyük şey nə olub?
Yəqin ki, ən böyük itirdiyim şey özüm haqqında əminliyim olub.
Bir vaxtlar insan özünü tanıdığını düşünür. Nə istədiyini, kim olduğunu, nəyə “hə” və nəyə “yox” deyəcəyini bildiyini sanır. Sonra həyatın içinə girirsən. İnsanlar gəlir, gedir. Səni bəyənənlər olur, bəyənməyənlər. Səndən nəsə gözləyirlər. Sən də yavaş-yavaş onların gözündəki özünlə içindəki özünü qarışdırmağa başlayırsan.
Mən də etmişəm bunu.
Bəzən sevilmək üçün başqa cür olmuşam. Bəzən ağıllı görünmək üçün susmuşam. Bəzən qorxduğumu etiraf etməmək üçün cəsarətli görünmüşəm. Ən pisi isə odur ki, bunların heç birini həmin anda itki hesab etməmişəm.
İnsan özündən bir az-bir az uzaqlaşanda səs çıxmır.
Heç nə sınmır. Heç kim “dayan, özünü itirirsən” demir.
Sadəcə bir gün güzgüyə baxırsan və qəribə bir şey hiss edirsən: qarşındakı adamı tanıyırsan, amma onunla yaxınlığın yoxdur.
Bəlkə də mənim itirdiyim ən böyük şey uşaqlıqdan qalan o sadə əminlikdir: nə düşündüyümü başqasına izah etməyə ehtiyac duymadığım vaxtlar.
İndi özümə qayıtmağa çalışanda onu tam geri qaytarmaq istəmirəm.
Çünki insan keçmişdəki özünə qayıda bilmir.
Sadəcə, onun harada itdiyini tapır.
Və bəlkə də böyümək dediyimiz şey budur: itirdiyin adamın özün olduğunu gec də olsa başa düşmək.
Güzgüdə gördüyün o tanış, lakin yadlaşmış adamla yenidən yaxınlıq qurmaq üçün, yazdıqların kifayət etməyəndə, özünü yenidən kəşf etmək üçün hansı "qurbanı" verməyə hazırsan?
Ən böyük qurbanım, yəqin ki, haqlı görünməkdən vaz keçmək olardı.
Çünki insanın özünə qayıtmasının qarşısındakı ən möhkəm divarlardan biri başqalarına sübut etmək ehtiyacıdır. Haqlı olduğunu, yaxşı olduğunu, uğursuz olmadığını, düzgün seçim etdiyini...
Bunları sübut etməyə çalışdıqca insan öz həyatını yaşamır, öz həyatının müdafiəsini aparır.
Mən bəzən özümü də müdafiə etməkdən yorulmuşam.
Ona görə bir gün seçim qarşısında qalsam: ya hamının gözündə düzgün görünmək, ya da içimdə düzgün bildiyim şeyi seçmək; itirəcəyim şeyin başqalarının məndən gözləntisi olmasını istəyərəm.
Bəzi insanları. Bəzi münasibətləri. Bəzi rahatlıqları.
Hətta illərlə qurduğum bir obrazı belə.
Çünki insanın özünə qayıtması bəzən yeni bir şey tapmaq deyil. Sən olmayan şeylərdən əl çəkməkdir.
Və bunun ağrılı tərəfi budur: insan özündən uzaqlaşanda çox vaxt qazandığı şeylərlə fəxr edir; özünə qayıdanda isə əvvəlcə nələri itirməli olduğunu görür.
Mən o itkini seçərdim.
Çünki bəzən özünü xilas etmək üçün həyatına nəsə əlavə etmək yox, artıq sənə aid olmayan şeyləri sakitcə masanın üstünə qoyub çıxmaq lazımdır.
Sən olmayan şeylərdən əl çəkməyi və qurduğun obrazı dağıtmağı bir qurban kimi qəbul etməyə hazır olduğunu deyirsən, Farhad Karimli. Bəs hazırda bu söhbətdə bizə təqdim etdiyin bu dürüst, daxili qorxuları ilə üzləşən və "haqlı görünməkdən vaz keçən" obrazın özü də əslində dağıtmağa hazır olduğun növbəti bir maskadırsa?
Bəli. Hətta ən təhlükəli maska bəlkə də elə budur.
Çünki insan “mən artıq maska taxmıram” deyəndə, çox asanlıqla dürüst insan maskası taxmağa başlayır.
Bu söhbətdə sizə göstərdiyim adam da bundan sığortalanmayıb. Qorxularından danışan, özünü sorğulayan, haqlı görünməkdən vaz keçdiyini deyən bir adam obrazı çox gözəl səslənir. Bəlkə həddindən artıq gözəl.
Ona görə indi özümə şübhə ilə baxıram.
Bəlkə mən qorxularımı etiraf etməklə belə sizdən müəyyən bir heyranlıq gözləyirəm. Bəlkə “mən də hamı kimi yaralıyam” demək mənə özümü daha maraqlı hiss etdirir. Bəlkə bu cümlələrin bir hissəsi həqiqət, bir hissəsi isə yaxşı yazılmış yalandır.
Və ən pis tərəfi budur ki, insan öz yalanını həmişə bilmir.
Bəzən maska üzə o qədər uzun yapışır ki, artıq onu çıxaranda altında üz yox, başqa bir maska görürsən.
Ona görə bu söhbətin əvvəlində dediyim bir şeyi indi geri götürərdim: mən sizə “öz həqiqətimi” göstərdiyimi iddia edə bilmərəm. Mən sadəcə, bu dəqiqə özüm haqqında danışmağa çalışıram. Sabah eyni sualı versəniz, bəlkə başqa cavab verəcəyəm.
Bu, ziddiyyət deyil.
Bəlkə də insanın ən dürüst halı elə budur: özündən tam əmin olmamaq.
Və əgər bu söhbətin sonunda məndən geriyə heç bir “dərin, yaralı, dürüst yazıçı” obrazı qalmasa, bəlkə də yaxşı olar.
Çünki mən özümə qayıtmaq istəyirəmsə, əvvəlcə özüm haqqında yaratdığım gözəl hekayəni də dağıtmağı bacarmalıyam.
Özünü dürüstlük maskası ilə sığortalamaq ehtimalını etiraf edərək, əslində yaratdığın bu obrazın altındakı boşluqla üzləşirsən, Farhad Karimli. Bəs, əgər bütün bu dediklərin və özünü sorğulamağın əslində özünə qayıtmaq üçün deyil, sadəcə olaraq özünü o boşluqdan qorumaq üçün qurduğun ən son və ən mükəmməl müdafiə mexanizmidirsə, o zaman həqiqətə çatmağın yolu nədir?
Onda bəlkə də həqiqətə gedən yol daha bir cavab tapmaq deyil.
Çünki dediyiniz doğrudursa, mənim hər cavabım müdafiənin bir hissəsinə çevrilə bilər. “Özümü sorğulayıram” deyirəm; bu da maskadır. “Heç nə bilmirəm” deyirəm — bu da maskadır. Hətta susmağım belə özümü sirli göstərmək üçün seçilmiş bir susqunluq ola bilər.
Belə olanda insan özündən çıxa bilmir. Çünki qaçdığı hər yerə özünü də aparır.
Bəlkə həqiqətə çatmağın yolu özünü daha dərindən analiz etmək deyil, bir müddət özünü analiz etməyi dayandırmaqdır.
Nə olduğumu izah etmədən yaşamaq.
Özümü haqlı çıxarmadan səhv etmək.
Yaxşı görünmədən yaxşılıq etmək.
Heç kimə göstərmədən qorxmaq.
Və ən əsası, içimdəki boşluğu dərhal bir məna ilə doldurmağa çalışmamaq.
Çünki bəlkə də mən illərdir boşluqdan qorxduğum üçün ona ad qoyuram: tənhalıq, qorxu, yazı, həqiqət, özünü axtarmaq...
Halbuki boşluq bəzən sadəcə boşluqdur.
Və insan onu izah etməyə çalışmadığı ilk anda qəribə bir şey baş verir: özünü qorumaq üçün qurduğu hekayə susur.
Bəlkə həqiqət də elə orada başlayır.
Amma onun necə olduğunu sizə deyə bilmərəm.
Çünki həmin anda danışan yenə mən olacağam.
Bəlkə də həqiqətə çatmağın son mərhələsi budur: özün haqqında danışmağa ehtiyac qalmaması.
Özün haqqında danışmağa
Özün haqqında danışmağa - cümləni tamamlamamısan...
Özün haqqında danışmağa ehtiyac qalmadığı o son nöqtəni həqiqət kimi qəbul edirsənsə, Farhad Karimli, bu gün bu müsahibədə bizim suallarımıza cavab vermək və hələ də yazmağa davam etmək sənin üçün öz həqiqətindən hər saniyə bir az daha uzaqlaşmaq demək deyilmi?
Bəli. Ola bilər.
Hətta bu müsahibənin ən narahat tərəfi də budur: mən öz həqiqətimdən danışdıqca, onu sözə çevirirəm; sözə çevirdikcə isə onu bir az dəyişirəm. İnsan içində yaşadığı şeyi danışdığı anda artıq onu yaşadığı kimi yox, xatırladığı kimi yaşayır.
Amma susmaq da məni xilas etmir.
Çünki “susmaq həqiqətdir” fikri də başqa bir maskaya çevrilə bilər. Mən bu dəfə danışmamaqla özümü daha dərin, daha sirli, daha həqiqi hesab edə bilərəm. Yəni hətta sükutu belə özümə yeni bir obraz tikmək üçün istifadə edə bilərəm.
Ona görə bu müsahibədən qaçmaqla həqiqətə daha yaxın olacağıma əmin deyiləm.
Bəlkə məsələ həqiqətə çatmaq deyil.
Bəlkə məsələ özümüz haqqında danışdığımız hər şeyin həqiqətin özü olmadığını bilə-bilə danışmaqdır.
Mən yazmağa da buna görə davam edirəm.
Yazı mənə həqiqəti vermir. Əksinə, hər dəfə mənə göstərir ki, həqiqəti nə qədər az bilirəm. Bir cümlə yazıram, sonra onun arxasından başqa bir sual çıxır. Ona cavab verirəm, cavabın içindən yenə bir boşluq görünür.
Və qəribəsi budur ki, artıq o boşluq məni əvvəlki kimi qorxutmur.
Bəlkə də mənim özümə ən yaxın olduğum yer elə oradır.
Cavabın bitdiyi, amma sualın hələ də içində yaşadığı yerdə.
Ona görə bu gün burada sizə cavab verməyim öz həqiqətimdən uzaqlaşmaqdırsa, qoy belə olsun.
Bəlkə insan həqiqətə düz xəttlə getmir.
Bəzən ondan uzaqlaşa-uzaqlaşa, ətrafında dövrə vura-vura, illər sonra dönüb baxır və anlayır ki, bütün o uzaqlaşmaların özü də yolun bir hissəsi imiş.