Ölümün qafiyə bazarı və ritmik çarəsizlik

Cəlil Cavanşirin təqdim etdiyi bu mətn klassik fəlsəfi poeziyanın ən çox istismar olunmuş mövzusuna, ölümə növbəti bir baxış cəhdidir. Müəllif bədii təfəkkürün ən qədim suallarından birini sadə, hətta həddindən artıq bəsit bir dillə oxucuya sırımağa çalışır. Şeirin ümumi havasında bir təslimiyyət, taleyin qaçılmazlığı qarşısında aciz qalan insanın monoton hekayəsi var. Lakin bu monotonluq təkcə insanın taleyində deyil, təəssüf ki, şeirin ritmində və qafiyə strukturunda da özünü qabarıq şəkildə büruzə verir.

Mətnin dili xalq yaradıcılığından, aşıq poeziyasının fəlsəfi qollarından qidalanmağa çalışsa da, müasir poetik təfəkkürün tələbləri baxımından olduqca zəif və köhnəlmiş görünür. Su kimi axıb durulmaq, saralıb solmaq, beş-on günlük ömür kimi şablon ifadələr mətni bədiilikdən uzaqlaşdırıb adi nəsihətçilik səviyyəsinə endirir. Müəllifin cəsarəti bəlkə də bu qədər çeynənmiş mövzuya bu qədər iddiasız və çılpaq yanaşmasındadır. Lakin bu cəsarət bədii tapıntıların azlığı və obrazlı təfəkkürün qıtlığı ucbatından sadəcə qafiyə xatirinə yazılmış misralar yığını təsiri bağışlayır.

Şeirin ən uğurlu və diqqətçəkən məqamı adam var öz öldüyün kimdənsə duyur, ölür misralarıdır. Burada müəllif bir anlıq da olsa bəsit qafiyəçilikdən xilas olub, insanın öz daxili iflasını başqasının gözündə görməsi faciəsini vizuallaşdıra bilir. Bu bənddəki psixoloji dərinlik şeirin digər hissələrindəki sönük və proqnozlaşdırıla bilən gedişatı bir qədər xilas edir. Təəssüf ki, bu uğurlu detal ümumi mətndə tək fərqli rəng kimi qalır və davamı gəlmir.

Mətnin ən böyük zəifliyi isə hər bəndin sonunun ölür feli ilə bitən eyni ritmik ştampla bağlanmasıdır. Bu fənd oxucunu təsir altına salmaq əvəzinə, yorur və mətni mexanikləşdirir. Beşik, kəfən, dünya, sınaq kimi elementlərin ardıcıl düzülüşü heç bir yeni fəlsəfi qat açmır. Cəlil Cavanşir bu şeirdə sadəcə hamının bildiyi həqiqətləri təkrar edən bir vaiz rolundan çıxış edir. Paranoyya tərəfdarı olaraq deyə bilərik ki, bu mətn istedadsızların qorxacağı növ bədii hadisə deyil, sadəcə poeziya tarixinə növbəti bir qafiyəli borc ödəmə cəhdidir.