Vətənpərvərlik pafosu və ideoloji kölgələr
Səməd Vurğunun Azərbaycan şeiri milli poeziyanın ən çox tirajlanan, vizual baxımdan zəngin, lakin bir o qədər də ziddiyyətli nümunələrindəndir. Əsər bir tərəfdən coğrafi və emosional miqyası ilə oxucunun milli hissiyyatına birbaşa xitab edir, digər tərəfdən isə yazıldığı dövrün ideoloji konyukturasının qaçılmaz izlərini daşıyır. Müəllif ölkənin təbiətini, insanını və tarixfəlsəfi mənzərəsini ritmik, oynaq bir dildə təqdim etməyi bacarır.
Şeirin dil və üslub baxımından ən böyük gücü onun aşıq poeziyasından, xalq təfəkküründən süzülüb gələn musiqili oyundadır. Durna gözlü bulaqlar, sarı sünbül, qara xallı ağ üzlər kimi obrazlar oxucuda dərhal canlı vizual kadrlar yaradır. Vurğun, Azərbaycanın müxtəlif bölgələrini bir kətan üzərinə köçürən rəssam dəqiqliyi ilə işləyir. Şeir ritmik baxımdan çox axıcıdır və folklor təravətini müasir şeir texnikası ilə birləşdirə bilib.
Mətnin kəskin zəifliyi və fəlsəfi dayazlığı isə onun dövrün siyasi konyukturasına xidmət edən misralarında üzə çıxır. Müəllif təbiət gözəlliklərinin arasına sosialist quruculuğunun, pambıq və neft təbliğatının pafosunu zorla pərçim edir. Al bayraqlı səhərdən ilham almaq, azad insan kimi şüarlar şeirin poetik ruhunu zədələyir və onu dövrün siyasi sifarişinə çevirir. Bədii mətndəki bu cür mexaniki konyuktura şeirin səmimiyyətinə kölgə salır.
Bununla belə, müəllifin Nizami və Füzuli xatırlatması, Qarabağ şikəstəsinə və Xanın səsinə verdiyi dəyər əsərə milli-mədəni bir yaddaş qatır. Vurğunun cəsarəti təbiəti və insanı bu dərəcədə hissiyyatlı, bəzən hətta sensual qatda təsvir edə bilməsindədir. Şeir bütövlükdə Azərbaycan poeziyasının həm zirvələrindən biri, həm də sovet ideoloji maşınının ədəbiyyata necə müdaxilə etdiyini göstərən parlaq bir sənəd kimi qalmaqdadır.
Azərbaycan
Çox keçmişəm bu dağlardan,
Durna gözlü bulaqlardan;
Eşitmişəm uzaqlardan
Sakit axan arazları;
Sınamışam dostu, yarı…
El bilir ki, sən mənimsən,
Yurdum, yuvam, məskənimsən,
Anam, doğma vətənimsən!
Ayrılarmı könül candan?
Azərbaycan, Azərbaycan!
Mən bir uşaq, sən bir ana,
Odur ki, bağlıyam sana:
Hankı səmtə, hankı yana
Hey uçsam da yuvam sənsən,
Elim, günüm, obam sənsən!
Fəqət səndən gen düşəndə,
Ayrılıq məndən düşəndə,
Saçlarıma dən düşəndə
Boğar aylar, illər məni,
Qınamasın ellər məni.
Dağlarının başı qardır,
Ağ örpəyın buludlardır.
Böyük bir keçmişin vardır;
Bilinməyir yaşın sənin,
Nələr çəkmiş başın sənin.
Düşdün uğursuz dillərə,
Nəhs aylara, nəhs illərə.
Nəsillərdən nəslərə
Keçən bir şöhrətin vardır;
Oğlun, qızın bəxtiyardır…
Hey baxıram bu düzlərə,
Ala gözlü gündüzlərə;
Qara xallı ağ üzlərə
Könül istər şeir yaza;
Gəncləşirəm yaza-yaza…
Bir tərəfin bəhri-Xəzər,
Yaşılbaş? sonalar gəzər;
Xəyalım dolanar gəzər
Gah Muğanı, gah Eldarı,
Mənzil uzaq, ömür yarı!
Sıra dağlar, gen dərələr,
Ürək açan mənzərələr…
Ceyran qaçar, cüyür mələr,
Nə çoxdur oylağın sənin!
Aranın, yaylağın sənin.
Keç bu dağdan, bu arandan,
Astaradan, Lənkərandan.
Afrikadan, Hindistandan
Qonaq gəlir bizə quşlar,
Zülm əlindən qurtulmuşlar…
Bu yerlərdə limon sarı,
Əyir, salır budaqları;
Dağlaraının dümağ qarı
Yaranmışdır qarlı qışdan,
Bir səngərdir yaranışdan.
Lənkəranın gülü rəng-rəng,
Yurdumuzun qızları tək.
Dəmlə çayı, tök ver görək,
Anamın dilbər gəlini!
Yadlara açma əlini.
Sarı sünbül bizim çörək,
Pambığımız çiçək-çiçək,
Hər üzümdən bir şirə çək
Səhər-səhər acqarına,
Qüvvət olsun qollarına.
Min Qazaxda köhlən ata,
Yalmanına yata-yata,
At qan tərə bata-bata,
Göy yaylaqlar belinə qalx,
Kəpəz dağdan Göy gölə bax!..
Ey azad gün, azad insan,
Doyunca iç bu bahardan!
Bizim xalı-xalçalardan
Sar çinarlar kölgəsinə,
Alqış günəş ölkəsinə!
Könlüm keçir Qarabağdan,
Gah bu dağdan, gah o dağdan;
Axşam üstü qoy uzaqdan
Havalansın Xanın səsi,
Qarabağın şikəstəsi.
Gözəl Vətən! Mənan dərin,
Beşiyisən gözəllərin
Aşıq deyər sərin-sərin,
Son günəşin qucağısan
Şeir, sənət ocağısan.
Ölməz könül, ölməz əsər
Nizamilər, Füzulilər!
Əlin qələm, sinən dəftər,
De gəlsin hər nəyin vardır,
Deyilən söz yadigardır.
Bir dön bizım Bakıya bax,
Sahilləri çıraq-çıraq,
Buruqları hayqıraraq
Nərə salır boz çollərə,
İşıqlanır hər dağ, dərə.
Nazlandıqca sərin külək
Sahillərə sinə gərək,
Bizim Bakı – bizim ürək!
İşıqdadır qüvvət sözü,
Səhərlərin ülkər gözü.
Gözəl Vətən! O gün ki, sən
Al bayraqlı bir səhərdən
İlham aldın…yarandım mən.
Gülür torpaq, gülür insan
Qoca Şərqin qapısısan.
El bilir ki, sən mənimsən,
Yurdum, yuvam, məskənimsən,
Anam, doğma vətənimsən!
Ayrilarmı könül candan?
Azərbaycan, Azərbaycan!