Zəhər və Ürək Arasında Çırpınan Həqiqət

Ramiz Rövşənin İlan balası şeiri, ilk baxışda təbiət mənzərəsi və ya sadə bir heyvan hekayəti kimi görünsə də, əslində insan fitrətinin ən qaranlıq və ən ağrılı qatlarına enən fəlsəfi bir manifestdir. Müəllif bu mətndə ənənəvi şər simvolu olan ilanı götürüb onu faciəvi bir qəhrəmana çevirir. Şeirin mövzusu varlığın öz daxili ziddiyyəti ilə barışma prosesidir. Burada qorxu deyil, qorxunun doğurduğu çarəsizlik və bu çarəsizliyin gətirdiyi qaçılmaz fərdi azadlıq təsvir olunur.

Əsərin üslubu Ramiz Rövşən yaradıcılığına xas olan həzin, lakin eyni zamanda qəddar bir səmimiyyətlə yoğrulub. Müəllif oxucunu ilan balasının daxili dünyasına apararkən onun sevgisini, udduğu havaya və suya sevinməsini elə təsvir edir ki, biz şər hesab etdiyimiz varlığın məsumluğuna inanırıq. Lakin bu məsumluğun içindən zəhərin süzülüb çıxması anı şeirin ən təsirli və kəskin dönüş nöqtəsidir. Dil olduqca axıcı, sadə və musiqilidir. Təkrarlar və ritm hissi oxucunu şeirin fəlsəfi axınına asanlıqla salır.

Şeirin ən böyük cəsarəti cəmiyyətin qəbul etdiyi mütləq şər və mütləq xeyir anlayışlarını darmadağın etməsidir. Şair döşünün altında sevən ürək, dişinin altında zəhər tuluğu gəzdirən bu varlığa qarşı nifrət yox, dərin bir şəfqət oyadır. Bu, Paranoyya portalının sevdiyi ruhdur, çünki kütlənin qorxduğu və qaçdığı ilan obrazı burada həqiqətin özünə çevrilir. Dünyanın yüz cür sifətindən qaçıb öz qabığına sığınan, lakin özündən qaça bilməyən varlığın faciəsi hər bir fərdi düşünməyə məcbur edir.

Bununla belə, əsərin zəif tərəfi məhz bu həddindən artıq romantikləşdirilmiş şəfqət hissidir. Şair ilan balasına ağlama deyərək ona təsəlli verərkən, bəzi məqamlarda didaktikaya yuvarlanır. Xüsusilə son bəndlərdə dünyanın bu zəhərdən keçib durulması ideyası bir qədər pafoslu və mistik səslənir. Realist tənqid nöqteyi-nəzərindən, zəhərin bu dərəcədə müqəddəsləşdirilməsi və onun tanrı yolu kimi qələmə verilməsi mətnin fəlsəfi bütövlüyünə yüngül bir kölgə salır. Amma bu kiçik qüsur belə, şeirin bədii gücünü və ruhu sarsıdan daxili fəryadını azaltmır.