Bedenin anlattığı bir veda ritüeli

30. İstanbul Tiyatro Festivali kapsamında 7-8 Kasım tarihlerinde Paribu Art’ta sahnelenen Veda Ritüeli, sağır tiyatro sanatçısı Ramesh Meyyappan’ın fiziksel anlatım gücünü merkeze alan performansıyla yas, aile bağları ve iletişimsizlik üzerine düşündürdü. İşaret dili, mim, ritim, animasyon ve yaratıcı altyazıları buluşturan yapım, işiten, işitme güçlüğü yaşayan ve sağır izleyicileri aynı teatral anlatıda bir araya getirdi.

Bir insan, kendisiyle hiçbir zaman ortak bir iletişim dili kurmamış babasına nasıl veda eder?

George Mann ve Ramesh Meyyappan’ın birlikte yarattığı Veda Ritüeli (Last Rites), bu sorudan hareketle ölüm, yas ve aile ilişkileri üzerine bir hikâye kuruyor. Oyunun merkezinde, doğuştan sağır Arjun var. Babasının ölüm haberini almasının ardından cenaze törenine katılmak üzere Hindistan’a dönen Arjun, yıllardır süren baba-oğul iletişimsizliğiyle yüzleşiyor. İşaret dili öğrenmeyi reddeden babasıyla yarım kalmış ilişkisi, bu dönüşü aynı zamanda geçmişle hesaplaşmaya dönüştürüyor.

Oyunun en dikkat çekici yönü, hikâyeyi sözcüklerden çok beden üzerinden kurması. Arjun’u canlandıran Ramesh Meyyappan, işaret dili, mim, ritim ve fiziksel hareket aracılığıyla tek kişilik performansın sınırlarını genişletiyor. Sahne üzerinde yalnızca Arjun’a değil, onun anılarındaki aile üyelerine ve geçmişinden farklı karakterlere de hayat veriyor. Animasyonlar, projeksiyonlar ve ses tasarımı bu fiziksel anlatımı tamamlıyor.

Güney Hindistan’da doğan ve küçük yaşta ailesiyle Singapur’a taşınan Meyyappan’ın tiyatroyla ilişkisi, sağır çocuklara yönelik bir okulda katıldığı drama dersleriyle başlamış. Daha sonra Liverpool’da Tiyatro ve Performans eğitimi alan sanatçı, çalışmalarını İskoçya’da sürdürmüş. Kendi yaşam deneyimini sahne dilinin bir parçasına dönüştüren Meyyappan, Veda Ritüeli’nde sağır bir karakterin hikâyesini yine sağır bir sanatçının perspektifinden anlatıyor.

Veda Ritüeli, erişilebilirliği gösteriye sonradan eklenen bir düzenleme olarak değil, doğrudan dramaturjinin parçası olarak ele alıyor. Bu yaklaşım, tiyatronun hangi duyulara ve iletişim biçimlerine seslendiği sorusunu da beraberinde getiriyor. Farklı işitme deneyimlerine sahip izleyicilerin aynı performansı birlikte takip edebilmesi, erişilebilirliğin yalnızca salona giriş koşullarıyla sınırlı olmadığını gösteriyor.

Oyunun uluslararası eleştirilerinde de bu özellik öne çıkıyor. The Independent, yaratıcı altyazılar ve görsel tasarımın anlatıyı güçlendirdiğine dikkat çekerken, A Youngish Perspective yapımın sağır, işitme güçlüğü yaşayan ve işiten izleyiciler arasında ortak bir izleme alanı oluşturduğunu vurguluyor.

İKSV ve DenizBank iş birliğiyle festival programında yer alan yapım, iki günlük gösteriminin ardından geride daha geniş bir soruyu bıraktı: Tiyatro, farklı bedenleri ve duyusal deneyimleri yalnızca izleyici olarak değil, üretimin ve anlatının merkezinde de konumlandırabilir mi?