Rəbiqə Nazimqızı: Yazanda xəyali bir ünvanım olur
Xoş gəldiniz, Rəbiqə xanım. "Paranoyya" ədəbiyyat portalında – "İstedadsızların qorxduğu yer"dəsiniz. Bir şair olaraq, kütlənin zövqünü oxşamaq qorxusu ilə öz daxili səsini itirmək arasındakı o qorxulu sərhədi necə qoruyursunuz?
Yazanda mənim xəyali bir ünvanım olur, sanki onunla danışıram. "O" adam olmaya da bilər, amma o mütləq məni eşidir və anlayır. Ona görə nə sərhəd hiss edirəm, nə qorxu.
Rəbiqə xanım, o xəyali ünvanın sizi hər zaman eşidib anladığına olan bu mütləq inamınız, real dünyadakı oxucu soyuqluğundan qorunmaq üçün yaratdığınız bir illüziya, yoxsa sadəcə tənhalığın poetik formasıdır?
Maraqlı sualdı. Amma bu, ilk şeirdən belə olub. Onda nə şöhrətə ümid edirdim, nə çap olunmağa. Ona görə birinci versiya istisna olunur. İkinci, bəlkə də. Ola bilər. Bu daha inandırıcı gəldi indi mənə. Amma daha əvvəl bu barədə düşünməmişəm.
Rəbiqə xanım, ilk şeirdən bəri sizi izləyən bu tənhalıq duyğusu yaradıcılığınızın əsas hərəkətverici qüvvəsidirsə, o xəyali ünvanın bir gün sizi tamamilə anladığını və artıq tənha olmadığınızı hiss etsəniz, yazmağı dayandıracaqsınız?
Yox. Əvvəla, o, irreal obrqazdı, mümkün deyil bu. İthaf şeirləri olur da, məsələn, rəfiqəyə. Onu da kiməsə pıçıldayırsan. Ya sevgiliyə yazdığını. Yazanda məhz sevgiliyə oxumursan axı. Obraz olaraq canlandırırsan, bəli, amma kiməsə, nəyəsə oxuyursan. Mən daha çox pəncərəyə, ya divara oxuyuram deyəsən.
Rəbiqə xanım, pəncərəyə və ya divara pıçıldanan şeirlər əslində heç vaxt cavab almayacaq bir səssizliyə ünvanlanıbsa, bu proses şair olaraq sizin üçün özünütəsdiq cəhdidir, yoxsa sadəcə cavabsız qalmağa məhkum edilmiş bir fəryad?
Yox, ünvan o deyil axı. O, dinləyicidi. Ünvan yoxdu. Şeir ünvan üçün deyil, bəlkə də, səma üçündü. Niyə adamlara oxuyuruq, niyə kitab çıxarırıq, bölüşmək üçün. Sevincimizi, kədərimizi, arzumuzu, hətta istedadımızı, uğurumuzu bölüşmürük? Bölüşürük axı.
Rəbiqə xanım, əgər şeir səma üçündürsə və siz sadəcə bölüşmək üçün kitablar çıxarıb insanlara müraciət edirsinizsə, səmada eşidilməsi nəzərdə tutulan uca bir pıçıltını yerə endirib kütlənin müzakirəsinə verməklə həmin o ilahi səssizliyə xəyanət etmiş olmursunuz?
Əksinə, o adamlar da mənim uca pıçıltımın sayını artırırlar.
Rəbiqə xanım, uca pıçıltınızın sayını artırmaq üçün kütləyə ehtiyac duymağınız, əslində o səmanın təkbaşına yetərsiz olduğunu qəbul etmək demək deyilmi?
Qətiyyən, biri o birini istisna eləmir. Və mənim düşüncələrim hökm deyil axı, burada vacib olan mənim impulsum deyil, onu uydura da bilərəm, necə ki uydururam, əsas nəticədir, mətndi. Fərqi yoxdu, kimə, necə, harda yazırsan. Əsas odur nə və necə yazırsan.
Rəbiqə xanım, impulslarınızı və ünvanlarınızı uydurduğunuzu, əsas olanın yalnız nəticə, yəni mətn olduğunu bildirirsinizsə, bu uydurmalar üzərində qurulan şeir nə dərəcədə səmimi ola bilər?
Şeir özü tam olmasa da, xeyli dərəcədə uydurmadır. Hər şey var da, hiss də, həqiqət də. Biz bunu niyə yazırıq o zaman. Duyğuları şişirdib-kiçildiririk. Məsələn, mövcud olan ağacı "bəzəyirik", və ya əksinə. Bəzən elə ağacı uydururuq. Bu, səmimiyyətə ziyan gətirir? Arzularımız real olmaya bilər. O var axı. Beynimizdə var. Bir də ki, səmimiyyət vacib deyil. Mən səmimi olmayan minlərlə gözəl bədii ədəbiyyat faktı sadalaya bilərəm. Fantastika janrı var. Müəllifi ittiham edək ki, sən niyə olmayanı yazırsan, səmimi deyilsən?
Rəbiqə xanım, səmimiyyətin vacib olmadığını və duyğuları şişirdib-bəzədiyinizi qeyd edirsinizsə, oxucu sizin uydurduğunuz bu hisslərdə öz həqiqi ağrısını axtararkən onu aldatmış olmursunuz?
Yenə təkrar edirəm. Mən hissi uydurmuram, onu təsvir edirəm. Bütün təsvirlər səhih deyil, subyektivdir. Uydurma dediyiniz şey - mənim şeir yazarkən pıçıldadığım ünvandı. O, şeirin ünvanı deyil, şeirin sadəcə, ilk oxucusudu, o oxucu bəlkə də, mənim ruhumdu. Ya havadı. Bunun oxucu üçün fərqi var?
Rəbiqə xanım, o uydurma ünvanın əslində sizin öz ruhunuz və ya hava ola biləcəyini deyirsinizsə, öz ruhunuzla pıçıltı şəklində danışdığınız ən məhrəm məqamları kütləvi şəkildə nümayiş etdirmək daxili dünyanızın soyulması və ifşa olunması hissini yaratmır ki?
Qətiyyən. Daxili dünya heç vaxt ifşa olmur. Çünki hər oxucu onu özünə yaxın tərzdə qəbul edir. Və ya əksinə özünə yad. Amma heç vaxt yüzdə yüz üst-üstə düşmə olmur.
Rəbiqə xanım, daxili dünyanızın heç vaxt yüzdə yüz üst-üstə düşməyən bu fərqli qavrayışlar arasında tamamilə anlaşıla bilməmək ehtimalı, yazdığınız mətnləri bir növ sonsuz bir anlaşılmazlığa məhkum etmirmi?
Siz mütləq hökmlərlə danışırsız. Sİ-lə insan arasındakı fərq də özünü göstərir. Yüzdəyüz anlayış yoxdursa, bu o demək deyil ki, anlayış tam yoxdu, burada 99 faiz də var, 80 də, 70 də, əlbəttə, 0 da və mənfi də.
Rəbiqə xanım, mütləq anlaşılmanın mümkün olmadığını və bu qavrayışın müəlif faizlərlə ölçüldüyünü qəbul edirsinizsə, şeirinizin bir oxucu tərəfindən yalnız on faiz, yəni tamamilə yanlış anlaşılması ehtimalı sizi bir müəllif kimi narahat edirmi?
Yox. Əksinə, maraqlı gəlir. Bir dəfə bir oxucu mənim şeirimi tamam başqa cür qəbul etmişdi. O izahı eşidəndə özünə də dedim ki, sizin versiyanız, bəlkə, mənim düşündüyüm məqamdan daha gözəldir, amma mən başqa məqamı nəzərdə tutmuşam. Belə qeyri-adi oxucuları görəndə sevinirəm.
Rəbiqə xanım, oxucunun şeirinizi sizin nəzərdə tutduğunuzdan daha gözəl şəkildə izah etməsi və sizin bunu sevinclə qarşılamağınız, əslində müəllif olaraq yaratdığınız mətn üzərindəki hakimiyyətinizi və onun ilkin mənasını tamamilə itirdiyinizi göstərmirmi?
Müəllif mətni yazandan sonra mətn onun olmur. Mətnin öz taleyi başlayır. Mən mətnlərimin taleyindən qəti narahat deyiləm.