Ayı bakıcısının kızından imparatoriçeliğe: theodora’nın mor kefeni

Hipodrom kulislerinde büyüyen, sahnede alkış toplayan, terk edilen, yeniden ayağa kalkan, ölüme gönderdiği binlerce insanın sorumluluğunu taşıyan ama aynı zamanda Bizans tarihinde ilk kez çocuk fahişeleri ve satılmış kadınları yasanın koruması altına alan bir imparatoriçe Theodora. Altıncı yüzyılın en çok konuşulan kadını Theodora hakkında elimizde, onun ağzından çıktığına emin olabileceğimiz tek bir cümle bile yok. Michigan Üniversitesi’nde Roma İmparatorluğu ve Bizans üzerine çalışan tarihçi David Potter, İş Kültür’den çıkan “Theodora: Oyuncu, İmparatoriçe, Azize” adlı kitabında Theodora'yı içinde yaşadığı dünyanın bağlamına yerleştirerek “gerçek” kadına olabildiğince yaklaşmaya çalışıyor. Bunu yaparken okuru da altıncı yüzyıl Konstantinopolis'inde uzun bir yürüyüşe çıkarıyor.

Bazı insanları anlatmak kolaydır; ardında mektuplar, günlükler, kendi sesiyle kaydedilmiş sözler bırakmışlardır. Theodora öyle değildir. Altıncı yüzyılın en çok konuşulan kadını hakkında elimizde, onun ağzından çıktığına emin olabileceğimiz tek bir cümle bile yoktur. Ne dostları ne de düşmanları onu kendi kelimeleriyle konuşturmuştur; hepsi ona kendi söylemek istediklerini söyletmiştir. Michigan Üniversitesinde Roma İmparatorluğu ve Bizans üzerine çalışan tarihçi David Potter, bu boşluğu daha giriş bölümünde açıkça kabul eder ve Theodora'nın hayatını, üzerindeki yazılar kazınıp yeniden kullanılmış bir parşömene benzetir. Bazı satırlar tamamen silinmiştir; bazıları ise ancak satır aralarına, mozaiklere, yasa metinlerine ve İstanbul sokaklarının kendisine dikkatle bakıldığında yeniden okunabilir.

Oxford University Press’ten 2015'te yayımlanan ve Türkçeye Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından U. Deniz Tuna'nın çevirisiyle kazandırılan kitap, işte bu kazınmış parşömeni okuma denemesidir. Potter'ın amacı ne bir aziz hayatı ne de bir skandal öyküsü yazmaktır. O, Theodora'yı içinde yaşadığı dünyanın bağlamına yerleştirerek “gerçek” kadına olabildiğince yaklaşmaya çalışır ve bunu yaparken okuru da altıncı yüzyıl Konstantinopolis'inde uzun bir yürüyüşe çıkarır.

Bugün “Bizans” dediğimiz devletin insanları kendilerine Romalı derdi; başkentleri Konstantinopolis ise Theodora'nın zamanında çoğu kez “Yeni Roma” diye anılırdı. Potter, kitabın ilk bölümünde okuru bu şehrin omurgası Mese Caddesi'nden, yani bugünkü Divanyolu'ndan yürütür. Sarayın hemen batısında, elli bin kişilik Hipodrom yükselir; üç yüz ila dört yüz bin nüfuslu bir şehir için devasa bir buluşma meydanıdır bu. Biraz ilerlediğimizde Konstantin'in porfir sütunu, bugünkü Çemberlitaş, karşımıza çıkar. Arcadius ve Theodosius forumlarının zafer sütunları, imparatorların sahneye koymayı sevdikleri Tanrı destekli zaferleri taşa nakşeder.

Çevirmenin dipnotları bu noktada ayrıca değerlidir: Kutsal Havariler Kilisesi'nin yerinde Fatih Camisi'nin, Sergios ve Bakhos Kilisesi'nin bugün Küçük Ayasofya Camisi olarak durduğunu hatırlatarak Türk okurun zihnindeki haritayla altıncı yüzyılın haritasını üst üste koyar.

Bu şehirde hayatın nabzı Hipodrom'da atar. Yarışları düzenleyen sirk takımları, özellikle Maviler ve Yeşiller, bugünkü anlamıyla spor kulübünden çok daha fazlasıdır. Mahalleleri, taraftarları, maaşlı çalışanları vardır; imparatorluk törenlerinde halkı temsil ederler, gerektiğinde surları savunur, gerektiğinde şehri ateşe verirler. Potter'ın en başarılı yaptığı işlerden biri, bu takımları Kilise ile birlikte sıradan insanın iktidarla temas kurabildiği iki büyük kurum olarak göstermesidir. Theodora'nın hikâyesi de tam burada, Hipodrom'un tozlu kulislerinde başlar.

Akdeniz'den Fırat'a Bölünmüş Bir Dünya

Theodora'nın doğduğu yıllarda Roma dünyası hem siyasi hem de dinsel bakımdan ikiye bölünmüştür. Batı'da imparatorluk 476'da fiilen sona ermiş, İtalya Ravenna'dan yönetilen Ostrogot krallığının, Kuzey Afrika ise Vandalların eline geçmiştir. Doğu'da Fırat'ın ötesinde Pers İmparatorluğu bekler; güneyde Arap kabileleri, Kızıldeniz'in karşı kıyısında Aksum krallığı vardır. Potter, Kızıldeniz'den gelen baharat ve ipek yolunu, Arabistan'daki Necran katliamını ve Ramla'da yapılan barış toplantısını anlatırken okura şunu hissettirir: Konstantinopolis'te alınan her karar, binlerce kilometre ötedeki bir çöl kentinde yankılanır.

Dinsel bölünme ise siyasi olanından daha derindir. 451'deki Kalkedon Konsili, İsa'nın hem tanrısal hem de insani iki doğası olduğunu ilan etmiş; Mısır ve Suriye'nin büyük bölümü ise tek doğa inancında direnmiştir.

Kitabın bu bölümleri, teolojiye uzak bir okuru zaman zaman yorabilir; ancak Potter tartışmanın neden yalnızca bir ilahiyat inceliği olmadığını, imparatorluğun sınır boylarındaki sadakati doğrudan belirlediğini açık biçimde gösterir. Theodora'nın ömür boyu sürecek Kalkedon karşıtlığı da ancak bu arka planla anlam kazanır.

Hipodrom'un Kulislerinde Bir Çocukluk

Theodora, aşağı yukarı 495 yılında, Yeşiller takımının ayı bakıcısı olarak çalışan bir babanın kızı olarak dünyaya gelir. Ablası Komito'dan beş yaş küçüktür. Babası o henüz beş yaşındayken ölür; annesi kocasının işini yeni eşine verdirmek ister, ancak takımın dans hocası rüşvet alıp işi başkasına verir. Bunun üzerine kadın üç küçük kızını alıp Hipodrom'a, Yeşillerin tribününe çıkar ve halktan adalet ister. Yeşiller sırt çevirir; rakip Maviler ise cömertliklerini göstermek için aileye kucak açar. Potter'a göre bu sahne, Theodora'nın ileride haksızlığa uğrayanlara gösterdiği ilginin, Mavilere ve saraya yakınlığının ilk izlerini taşır.

Kız kardeşler küçük yaşta sahneye adım atar. Theodora önce ablasının yardımcısı, sonra koro üyesi, en sonunda da sevilen bir komedi oyuncusu olur. Potter, dönemin mim tiyatrosunu, zina güldürülerini, kostümlerini ve oyuncuların ödediği toplumsal bedeli canlı bir dille anlatır. Yasalar sahne kadınlarını yüksek mevkideki erkeklerle evlenmekten men eder; din adamları dansı “ahlaksızlıkların anası” sayar. Oyunculuk ile fahişelik arasındaki çizgi, erkek gözünde neredeyse hiç yoktur. Theodora'nın gençliğinde para karşılığı ilişkiler yaşamış olması, Potter'ın deyişiyle, ailesinin geçmişi düşünüldüğünde şaşırtıcı değildir; şaşırtıcı olan, bu döngüden çıkmanın yolunu bulmasıdır.

Gübreye Bulanmış Altın: Prokopios Sorunu

Theodora üzerine yazılmış her kitap, er ya da geç Prokopios'la hesaplaşmak zorundadır. General Belisarios'un yazmanı olan bu tarihçi, resmi eserlerinde imparatorluk çiftini överken yaşamı boyunca yayımlamadığı ‘Gizli Tarih'te onları insan kılığına girmiş şeytanlar olarak resmeder. Theodora'nın kazlarla sahnelediği iddia edilen o meşhur müstehcen gösteri de, “çocuk yaşta fahişeliğe başladığı” yolundaki suçlamalar da bu kitaptan gelir.

Potter'ın bu kaynağa yaklaşımı kitabın belki de en öğretici yanıdır. ‘Gizli Tarih'i baştan sona reddetmez; ama onu dönemin öteki dedikodularıyla, Frenk kraliçesi Fredegund ya da imparatoriçe Ariadne hakkında anlatılan masallarla yan yana koyar. Güçlü kadınlara cinsel sapkınlık yakıştırmanın bir edebi gelenek olduğunu, Prokopios'un bazı cümleleri ünlü fahişelerle ilgili eski kitaplardan aynen aktardığını gösterir. Ardından şu dikkat çekici gözlemi yapar: Bu kadar hevesli bir iftiracı, Theodora'nın evliliğinden sonrası için tek bir âşık bile uyduramamıştır. Potter'ın kendi ifadesiyle Prokopios söz konusu olduğunda elimizde her zaman “gübreye bulanmış birazcık altın” vardır. Kitap boyunca o altını gübreden ayırmaya çalışan sabırlı bir dedektif gibi çalışır.

Theodora sahneyi, Libya'daki Pentapolis eyaletine vali atanan Hekebolus adında bir memurun cariyesi olmak için bırakır. Potter, Apollonia'daki vali sarayının kalıntıları üzerinden genç kadının ilk kez bir saray hayatının nasıl işlediğini gördüğü günleri gözümüzde canlandırır. Ancak ilişki kötü biter. Potter'ın hesabına göre 518 dolaylarında doğan ve büyük olasılıkla Hekebolus'tan olan kızıyla birlikte Theodora, Afrika kıyısında tek başına kalır. Önce İskenderiye'ye, oradan da Antakya'ya geçer.

Kitabın en cesur tezlerinden biri bu Antakya yıllarıyla ilgilidir. Potter, Prokopios'un adını verdiği Makedonia adlı bir kadından yola çıkarak Theodora'nın burada Maviler adına bir tür muhbirlik yaptığını, yazdığı raporların takımlar üzerinden imparatorluk siyasetini yöneten Jüstinyen'e ulaştığını öne sürer. Aynı dönemde Theodora, Antakya'nın sürgündeki piskoposu Severus'un çevresindeki Kalkedon karşıtı toplulukla da tanışmış görünür. Yoksullar, borçlular ve kimsesizler hakkında ateşli vaazlar veren bu çevre, terk edilmiş bekâr bir anneye sığınak olmuş olabilir. Potter bu noktada kesinlikten çok olasılıklarla konuştuğunu dürüstçe belirtir; yine de çizdiği tablo, bir sahne kadınının nasıl olup da dünyanın en güçlü adamlarından birinin dikkatini çekebildiği sorusuna inandırıcı bir cevap sunar.