Fernando melo: çeşitlilik büyüleyici bir şeydir

Ayşegül Sönmez, MDTİstanbul dansçılarıyla sahneye koyduğu "Rüzgâr Ağacı" adlı gösteriyle 30. İstanbul Tiyatro Festivali'ne konuk olacak koreograf Fernando Melo ile çağdaş dansın sınırlarını, hareketin kültürle kurduğu ilişkiyi ve canlı performansın her seferinde yeniden yaratılan doğasını konuştu.

Brezilya’da büyüyen, Avusturya’da eğitim alan ve meslek hayatının önemli bir bölümünü İsveç’te geçiren Melo, koreografiyi yalnızca bedenlerin uzam içindeki düzenlenişi olarak değil; ses, ışık, nesne ve zamanın birlikte örgütlendiği bir ifade alanı olarak ele alıyor.

Futbolun doğaçlamaya dayalı bir koreografi olarak düşünülebileceği fikrinden Tempo’da zaman algısının dönüşümüne uzanan bu söyleşi, dansı belirli bir türe ya da tek bir anlama sabitlemeden, izleyiciyle birlikte kurulan bir deneyim olarak tartışmaya açıyor.

Lucinda Childs’a Philip Glass ve Sol LeWitt ile yaptığı işbirliği sorulduğunda, “Ben buna modern dans diyorum” yanıtını veriyor. Siz kendi pratiğinizi nasıl tanımlıyorsunuz? “Çağdaş dans” sizin için ne anlama geliyor ve modern danstan nerede ayrılıyor? “Çağdaş” yalnızca bugüne ait olmayı mı ifade ediyor, yoksa bedenle, zamanla ve izleyiciyle kurulan farklı bir ilişkiye mi işaret ediyor?

İşlerimi belirli bir dans türü üzerinden tanımlamakla hiçbir zaman özellikle ilgilenmedim. Dans geçmişim oldukça eklektik; klasik bale güçlü bir temel oluşturuyor. Yıllar içinde sanatsal ilgi alanlarım tiyatroyu, görsel sanatları, müziği, sahne tasarımını ve diğer yaratıcı ifade biçimlerini de kapsayacak şekilde genişledi.

Kendimi bir koreograf ve tiyatro üreticisi olarak görüyorum. Benim için koreografi, özünde bir düzenleme meselesi. Bedenleri uzamda düzenlemekten söz ediyorum; ama aynı zamanda zamanı, sesi, ışığı, nesneleri ve bütün bu unsurlar arasındaki ilişkileri bir düşünceyi iletecek biçimde düzenlemekten.

Modern dansı, klasik balenin yerleşik kabullerine meydan okuyan ve hareket üzerine yeni düşünme biçimleri geliştiren önemli bir tarihsel hareket olarak görüyorum. Çağdaş dans bu özgürlüğün büyük bölümünü devraldı; ancak tek bir teknikle, estetik anlayışla ya da felsefeyle tanımlanabileceğini düşünmüyorum.

Çağdaş dansı heyecan verici kılan da tam olarak tek bir şey olmak zorunda olmaması. Her türlü hareket dağarcığından beslenebilir, farklı disiplinleri bir araya getirebilir ve performansın kendi kurallarını sorgulayabilir.

Kendi işlerimde beden, sahnede mutlaka en önemli unsur olmak zorunda değil. Olağanüstü bir ifade gücüne sahip olsa da birçok unsurdan yalnızca biri.

Sonuçta benim için bir işin dans, tiyatro ya da performans olarak sınıflandırılmasından çok, izleyici için nasıl bir deneyim yaratabileceğimiz önemli.

Dansı sözsüz, evrensel bir dil olarak tanımlıyorsunuz. Oysa bedenler kültür, sınıf ve eğitim tarafından biçimlendiriliyor. Bir hareketin herkes için aynı anlama geldiğini varsayabilir miyiz? Dansın coğrafyası da biçimini belirlemiyor mu?

Kesinlikle. Bir hareketin herkes için aynı anlama geldiğini düşünmüyorum. Hatta çoğu zaman böyle olmadığını söyleyebilirim.

Dansı evrensel bir dil olarak tanımladığımda, her jestin evrensel bir anlam taşıdığını kastetmiyorum. Hareketin, konuşma dilinin ötesinde iletişim kurmamıza ve birbirimizle bağ kurmamıza olanak verdiğini söylüyorum.

Bedenlerimiz bazı temel insani deneyimleri ortaklaşa taşıyor. Bazen bir şeyi sezgisel olarak kavrar, anlamını kelimelere dökemesek bile hissederiz. Başka birinin hareketini izlerken, kültürel bağlamını anlamasak dahi bu deneyimlerle bedensel düzeyde ilişki kurabiliriz.

Ancak gördüğümüz şeyi yorumlamak bambaşka bir mesele. Tiyatroya kendi anılarımızı, deneyimlerimizi, eğitimimizi ve kültürel referanslarımızı taşıyoruz. Aynı jest, farklı insanlarda birbirinden tamamen farklı çağrışımlar yaratabilir.

Brezilya’da büyümüş, Avusturya’da eğitim almış ve meslek hayatımın büyük bölümünü İsveç’te geçirmiş biri olarak, insanların harekete ve sanatsal ifadeye ne kadar farklı yaklaştıklarını deneyimledim. Coğrafya ve kültür, nasıl hareket ettiğimizi, nasıl ürettiğimizi ve gördüklerimizi nasıl yorumladığımızı kesinlikle biçimlendiriyor.

Bu çeşitliliği bir sorun olarak değil, büyüleyici bir şey olarak görüyorum.

Tiyatroyla ilgili sevdiğim şeylerden biri de çok farklı geçmişlere sahip insanları bir araya getirebilmesi. Bu insanları, yaşadıkları deneyimin ne anlama geldiği konusunda aynı fikirde olmak zorunda kalmadan, ortak bir deneyimi paylaşmaya davet edebiliyoruz.