Gamze arslan: anneyle evlat arasındaki gitgel dışarıdan deneyimlenecek bir şey değil

Gamze Arslan, Doğan Kitap’tan çıkan ilk romanı ‘Kırlaniler’de toprağı, ormanı, hayvanları ve mitolojiyi bir araya getiriyor. Kadıncık’ın kızlarını erkek dünyasından uzak tutmaya çalışırken kendi iktidarını da kurduğunu anlatan Gamze Arslan, “Annelik kadın için o kadar toplumsal kodlarla tanımlanmış bir şey ki onu tam olarak öyle yaşaman gerekiyor. Anne olduktan sonra kendi hissettiğim şeyle dışarının bilgisinin, toplumun sana fısıldadığı şeyin ne kadar farklı olduğunu gördüm. Kadınların çok farklı deneyimlediği bir lohusalık ve postpartum süreci var. Sonrasında da bitmiyor. Annelerin söylediği ‘annelik vicdan azabı’ çok büyük bir yük. Hem evladımı içime sokasım geliyor hem de ‘Artık bana dokunma’ diyorum. Anneyle evlat arasındaki bu gitgel dışarıdan deneyimlenecek bir şey değil. Kadınların çok sustuğu, söylemekten korktuğu bir yer burası” diyor.

Anık’ın Tahtaboş Ormanı’nda geçen çocukluğu ile kızı Pamuk’un günümüzde annesiyle hesaplaşması, yazar Gamze Arslan’ın ilk romanı ‘Kırlaniler’de annelik etrafında birleşiyor. Ormanda hayvanlar kızları emziriyor. Kadıncık onlara yuva kurup kendi kurallarını koyuyor. Yıllar sonra ise Pamuk, babasının akıbetini öğrenmek için yola çıkıyor, ondan saklanan geçmişi bulmaya çalışırken bir yandan da hep beklediği sevgiyi arıyor.

Erkek şiddetinden kaçan kadınlara sığınak olan ormanın yasakları da eksik değil. Anık bu düzenin dışına çıkmaya çalışırken Pamuk, annesine yaklaşmanın yolunu şarkılarda arıyor. Pamuk’un sahnede oynadığı ‘Bakkhalar’ ise iki zamanın arasına giriyor. Arslan ile romandaki annelik hâllerini, kadınların kurduğu topluluğun sınırlarını ve ‘Bakkhalar’ın bu hikâyedeki yerini konuştuk.

‘Çerçialan’ ve ‘Kanayak’ın ardından bu kez bir romanla geldiniz. Öykücü tarafınız roman boyunca nerede elinizi tuttu, nerede ayağınıza dolandı?

Aslında o kadar farklı ki birbirinden. Bir tür ayrımıyla yaklaşmadan ama elbette farkında olarak ve korkarak başladım. Çünkü yeni bir türün içine girmenin getirdiği bir şey de var. Ama kendime hep şunu hatırlattım: Bu yazının kendisi zaten tek başına bir yazı. Şunu da biliyorum, yazı hep hayatımın bir parçası ve türlerden türlere geçiş yapmayı seven biriyim. Oyun yazarken oradan çocuklar için yazmaya, oradan senaryo yazmaya, oradan öykü yazmaya, daha geriye gidersek radyo tiyatrosu, çizgi film… Hepsi benim için o kadar iç içe ki. Yazı hep hakikaten organım gibi. O yüzden sadece o organı nasıl kullanacağımı bilmemenin getirdiği bir korku, telaş, bir tür bilinmezlik hissi vardı.

Yazarken sürekli kendime “Bu bir öykü değil” dedim. Ama öyküdeki yazma pratiğimi dışlamam gerektiğini anladım. Aslında bana öykü sürekli onu hatırlattı. Romanın başındayken öykünün geriden gelen, tatlı bir alay sesi vardı sanki. Arkamdan benimle tatlı tatlı alay ediyordu. Ben öyküde daha farklı bir disiplinle çalışıyordum. Biriktirerek ilerleyen ve yazan biriyim. Öyküde biriktirip masaya doğru an geldiğini hissettiğimde oturuyordum ve bir avazda çıkıyordu. Doğum yapmış biri olarak öykü bana sezaryen doğum gibi, hakikaten tak diye alınan bir şey. Öncesinde belki çok sancı çektin ama doğum benim için çok kısa süren bir şey, o yüzden o bebekle çok hızlı çarpışıyorsun. Romanda yine aynı sancıları çektim ama vajinal doğumla gelen bir bebek gibiydi. Orada “Oldu mu, geldi mi, ne zaman gelecek, ters mi geldi?” diyorsun. Kendi kendini doğurtuyorsun. Doğum daha zamana yayılıyor çünkü o bebeği bir türlü göremiyorsun, açılmayı bekliyorsun. Ama biliyorsun ki doğacak. Çıktığında da “Bambaşka bir şeymiş” dediğin anlar oluyor. Öykü ve romanın deneyimsel farkını böyle anlatabilirim.

Roman kendi sözlüğüyle geliyor. “Kırlaniler”, “Küçüneler”, “Çıtçıtlılar”, “Kadıncık”, “Aysancı”... Bu sözlük yazarken nasıl büyüdü?

Aslında hepsi yazdıkça çıktı. Bir tek “Küçüne” bildiğim bir kelimeydi. Yozgatlıyım, köyde büyüdüm. Çocukluğumun bütün yazları orada geçti. Yan komşumuz küçücük bir kadındı ve Küçüne onun lakabıydı. Ben de diğer kadınları o yüzden “Kadıncık”ın tanımladığı yerden “Küçüneler” olarak tanımlamak istedim. Çünkü benim için tam o Kırlaniler’den ayrılan kadınlar, tam o Küçüne teyze gibiydi. Benim kültürümde “Kadıncık” da hakikaten var. Ben Bektaşiyim, bir tarafım Bektaşi, bir tarafım Alevi ve orada “Kadıncık”ın yeri çok önemli. Çünkü Hacı Bektaş Veli’yi ilk müjdeleyen kadın oluyor. Bizim kültürümüzde çok önemli ama burada tam olarak öyle bir hikâye yok. Yine de “Kadıncık” ismini kullanmak istedim. “Çıtçıtlılar” tamamen o anda çıktı. Çıt çıt, bir süre sonra rahatsız eden bir ses. O sesi dinleyerek erkeği tanımlamak istedim. İçi çok boş biri, tabii bu Kadıncık’ın bakışından bir tanımlama. Kelimeyi bulurken o sesle ilerledim. “Aysancı”da Ay’ın dişiliği üzerinden düşündüm. Kelimeyi etimolojik bir araştırma yapmadan, sezgiyle çağırdım. O sancı benim için âdetin, sancımanın bir doğumu çağrıştırmasıydı. Kadın olmanın, kadınlığa geçişin aslında bir erginleme töreni olduğunu da biliyordum.

“Kırlaniler”de kendime hep şunu diyordum: Ormana ait, ölünce de ormanla bütünleşecek kadınlardan bahsediyoruz. Bilerek kırın açıklığını kullandım. Orman ne kadar kapalıysa kır o kadar açıktı. Bu kadınlar da öyle aslında. Ormanın içindeki kapalılık, onların kendi içlerine döndüğünde başka bir açıklığı temsil etsin istedim. “Kırdan gelenler” gibi bir kelime. Yine sesle oynayarak bulduğum bir şey oldu. “Tahtaboş” bildiğim ve çok sevdiğim bir kelimeydi. O orman hakikaten balkon gibi. O hissi versin istedim.

Anık’la Pamuk ayrı zamanlardan konuşuyor, sonra sesleri birbirine karışıyor. Yazarken masada da hep yan yana mıydılar?

Her bölümü dönüşümlü yazdım. Bir yapı kurdum. Anık ve Pamuk başta çok ayrı seslerdi. En son birleşen iki bölümde sesler birbirinin içine geçiyor ve benzemeye başlıyor. O yüzden hem bir anne-kız hikâyesi değil ama aynı zamanda bir anne-kız hikâyesi de. Geçmişle bugünün bölümleri birbirini çağıran, birbirini besleyen bölümler oldu. Başlangıçta bölümlerin başında bir, iki, üç diye giden numaralar vardı. Editörüm Hülya Balcı, geçmişteki bölümlere tilki koymayı önerdi. Ben de bugünün hâli için eğrelti otunu düşündüm. Geçmiş tilkiyle, bugün eğrelti otuyla var. Bölümler bazen çok kaba bir şekilde bazen ince ince birbirinin içine geçiyor. Kurmacayla uğraşmayı çok seven bir yazarım. Çok matematiksel bir şey. Sezerek yazan tarafımla matematikle uğraşmayı seven tarafım bir araya geliyor. İkisiyle de oynamayı ve uğraşmayı seviyorum. Yapı böyle çıktı, iç içe geçerek yazıldı.

‘Bakkhalar’, Pamuk’un oynadığı bir oyun olmaktan çıkıp romanın gizli damarlarından birine dönüşüyor. Euripides bu hikâyeye hangi kapıdan girdi?

‘Bakkhalar’ en başından beri hikâyenin bir parçasıydı. Tilki ve kürk hikâyesi başka bir yerden geldi: Belirsiz bir köyde geçen bu hikâyeyi romana taşıdım; ‘Bakkhalar’ı da ekledim. Hepsi birleşerek romanı oluşturdu. ‘Bakkhalar’da kadınlar hep sahne dışında, görmediğimiz bir yerde. Tragedyanın formu gereği her şey orada yaşanıyor ama biz Dionysos’u izliyoruz. Olan biteni korobaşının, koronun ya da diğerlerinin aktardıklarından duyuyoruz; kadınları görmüyoruz. Ben metni okurken hep “Bakkhalar’ı görsek keşke” diye düşünüyordum. Bu yüzden onları görebileceğim bir yerden yazdım. Metni defalarca okudum. Başta onu tiyatro bilgimle, bir tiyatro öğrencisi ve felsefeci olarak okuduğumu fark ettim.

Sonra anne-oğul ilişkisini ve diğer kadınların seslerini aramaya başladım. Agave’nin anneliğine dair hiçbir şey bilmiyoruz. Elinde tuttuğu başın kime ait olduğunu anladığı tek bir an var. Pamuk’un her şeyi fark ettiği anla Agave’nin yüzleştiği an iç içe geçiyor. Pamuk’un anneye, babaya, korunmaya, sevmeye ve beslemeye dair bütün bilgisinin yıkıldığı yerde kadınların sesleriyle koronun sesi birbirine karışıyor. Replikleri önceden seçmedim. Kitap hep önümdeydi; Pamuk’u yazarken o sesleri çağrışımsal olarak yakalamaya çalıştım. Pamuk’un AKM’de oynadığı ve unuttuğu metin, bildiğimiz‘Bakkhalar’ın doğrudan kendisi değil, yeniden uyarlanmış bir metindi. Romanın başında bu uyarlamanın düzeni sürüyor. Pamuk kendi hikâyesiyle çarpışmaya başladıkça bu düzen bozuluyor ve romanın finali yeniden başa bağlanıyor.

Peki hiç tiyatro oyunu olarak yazmayı düşündünüz mü?

Evet, çok istedim, hâlâ da istiyorum. Ama bu romanı yazdıktan sonra şu an oraya yeniden girebileceğimi sanmıyorum. Belki bir gün, metinden daha uzaklaştığım bir noktada yeniden düşünürüm. Tabii ki yazmak isterim.

Romanın bazı sahnelerini sanki doğrudan şarkılar kuruyor. Siz şarkıları mı sahnelere yerleştirdiniz, bazı sahneleri şarkılar mı yazdırdı? Oyunculuk bütün bunların neresindeydi?

Şarkıları bilinçli bir yerden seçmedim. Bazılarını biliyordum, bazılarını yazarken keşfettim. Birçok bölümü o sırada dinlediğim şarkılarla kurguladım; şarkı bazen bir sahne, bazen bir an yarattı ve hikâyeyi kurmama olanak sağladı. Hümeyra’nın şarkılarıysa var olan hikâyeye uydu. Anneyle kız arasında kurulamayan iletişim hep şarkılarla kuruluyor. Birbirlerine bir şey söyleyecekleri anda şarkılar devreye giriyor. Müziği metnin enstrümanlarından biri hâline getirme fikri de böyle doğdu. Oyunculuk da metnin taşıyıcı ayaklarından biri. Oyunculuğun daha vahşi bir yerden beslenmesi gerektiğini düşünüyorum. Ben oyuncu olmaktan çok oynamanın kendisini, oyun oynama fikrini seviyorum. Pamuk ise doğal bir oyuncu; çünkü o vahşiliği biliyor. Bir şeyin yerine geçerek ağır duygulardan ve utanç anlarından kaçabileceğini kendisine öğretmiş.