Genç bir göçmen kızın manifestosu: iyi kız

Aria Aber’in “İyi Kız”ı, kalıplara karşı çıkan, delişmen, farklı ve renkli bir roman. Hem genç bir göçmen kızın manifestosu hem de geleceğe yaptığı yolculuğun öyküsü. Kalbini açan okurlara her şeyin ötesindeki hakikati gösteren yüce bir şiirsel anlatı. Ve elbette, çağdaş dünya edebiyatında kendine has yerini edinmiş niş bir kitap.

Çağdaş dünya edebiyatı kimlik keşiflerine sırtını dayayan, kendini bulmaya adanmış büyüme hikâyeleriyle dolup taşıyor, bilhassa özkurmacanın getirdiği yenilik hissiyle beraber, bu alanda eser üretenlerin sayısı günbegün artıyor. Edouard Louis ya da Annie Ernaux gibi doğrudan yapmak yahut Ben Lerner veya Rachel Cusk gibi kurmacaya yedirmek mümkün bu janrda, hatta şiirsel boyuta taşıyan romanlar da görebiliyoruz. Tüm bu yazarların eserleri cesur olduğu kadar yenilikçi ve özgün de çınlıyor okurun kulağında ve genç yazarların da cesaretlenmesine vesile oluyor. İthaki Yayınları’ndan, Şirin Etik’in enfes çevirisiyle yayımlanan “İyi Kız”, işte tam da bu edebi damardan kopup geliyor fakat kurmacanın hakkı şiirsellikle öyle bir veriliyor ki, hem kimlik arayışını hem de otobiyografik özellikleri aramaktansa romanın akışına kapılıyorsunuz.

Almanya doğumlu şair Aria Aber’in ilk romanı “İyi Kız”, 2025 senesinde Women’s Prize ödülünün finaline kalarak dikkatleri üzerine çekti. Daha uzun listesi bile açıklanmadan bu romanı okuduğumda tazelik hissiyle dolup taşmıştım. Birçok romanda okuduğum ve gözlemlediğim temaların yoğun, özgün ve şiirsel bir biçimde aktarıldığını görünce epey heyecanlandım. Edebiyatta aynı konuda söyleyecek yeni bir şeyler olması her daim beni mutlu ediyor, Aber’in romanı da tam bu noktada okur için sıradan olmaktan çıkıyor.

Romanın baş kahramanı, 19 yaşındaki Nilab Haddadi, Afgan göçmeni, doktor anne-babanın kızı olarak karşımıza çıkıyor. Annesinin ani ölümünden sonra kendini boşlukta bulan Nila, (öyle çağrılmayı tercih ediyor) yaş itibarıyla da bir geçiş döneminde olduğundan, bir aidiyet/arayış sürecine giriyor. Berlin’deki yaşamın giz olmayan anahtarlarını romanın orasına burasına serpiştirmiş Aber: göçmenlik, yeraltı eğlence dünyası, partiler, arkadaşlık ilişkileri, siyaset, edebiyat, güzellik algısı ve en başat tema olarak: yas. Nila, arayışının peşinde parti dünyasına dalarak müziğin ve türlü renklerin, onun iç dünyasını kuşatan yas duygusundan uzaklaşmaya çabalıyor fakat bu isteğini zorlayan bir gelişme yaşanıyor: Amerikalı yazar Marlowe Woods ile tanışması. Marlowe ondan epey büyük, neredeyse bir bağımlı ve oldukça manipülatif bir adam, onunla inişli çıkışlı bir ilişki yaşamaya başlayan Nila, aslında içerideki fırtınayı dışarı çıkarmış olmakla kalmıyor, uyuşturucu partileri ve eğlencelerde kaybolmaya başlıyor. “Kendimi hiçbir zaman dünyada evimdeymiş gibi hissetmedim,” diyen Nila sadece hayatına bir erek aramakla kalmıyor, göçmenliğin verdiği o kadim sızıyla, bir ev de istiyor içten içe.

Nila’nın anne ve babası, Karim ile Anahita’nın öyküsünü, romanın içine yedirilmiş flashbacks aracılığıyla öğreniyoruz. Afganistan’da tüm hayatını, kariyerini, evini ve ailesini bırakan iki bilim insanı. Avrupa’ya geldiklerinde hiç de umdukları gibi bir ortam bulamıyorlar, bilhassa Anahita bu durumdan olumsuz biçimde etkileniyor.

Şair olmanın getirdiği avantajı çok iyi kullanan yazar, geçmişi peyderpey anlatırken sembollerden faydalanıyor: sözgelimi, ülkesinden göçerken yanına hiçbir eşya alamayan Anahita, çiçek köklerini tıkıştırıyor çantasına: yeni bir ülkede, yeni dünyada filizlenmek, çiçeklenmek istiyor belki de ama bırakın toprağa ekmeyi, kapıdan bile geçiremiyor. Belki de onun için kırılma noktası bu oluyor, göçmenlik, öyle ya da böyle çiçeklenmenin önündeki en büyük engel, kuraklık anlamına geliyor.

Ailesinin kadınlarının hikâyesini de anlatıyor Nila, Müslüman kadınlardan beklenen dokhtare khub olma zorunluluğu yaşanan trajedileri ikiye katlıyor çünkü iyi bir kız olmanın bedeli, eril dünyaya tamamıyla boyun eğmek. Bunun en güzel örneğini, Nila’nın kuzeni Nadia’nın deneyiminde görüyoruz. Yine de, Nadia aşkın her şeye bedel olduğunu söylüyor. Nila’nın anne ve babası ise tam anlamıyla arafta sıkışmış durumda: ne Afgan kültürünün getirmiş olduğu sert sistemi uygulayabiliyorlar kızlarına ne de Alman kültürünün sözde özgürlükçü yapısını düstur edinebiliyorlar. Aslında Nila, tüm bu zıtlıkların gölgesinde büyümeye çalışan bir kız çocuğu demek yanlış olmaz.

Medeniyetin içine gizlenmiş ırkçılık

Bir yandan da, medeniyetin içine gizlenmiş ırkçılığı ayyuka çıkarıyor Aber, öyle güzel yerleştiriyor sahneler arasına. Bir defa Nila, acıma duygusundan kaçmak için Marlowe’a ve sosyalleştiği herkese ‘Yunan’ olduğunu söylüyor çünkü Afgan kimliğini açık ettiğinde karşılaşacağı acıma dolu bakışlardan nefret ediyor. Bu nedenle bol miktarda yalana başvuruyor, yalan söylemenin bu acımalara katlanmaktan çok daha kolay olduğuna inanıyor. Nitekim bir noktada gerçek kimliği ortaya çıktığında, gizli ırkçılık dediğimiz olguyla karşılaşıyoruz.

Bir başka noktada ise Anahita, kızına tokat atacakken Alman bir satıcı tarafından uyarılıyor, Almanya’da çocuklara vurulmadığını, bunun doğuya özgü bir durum olduğunu ima ediyor. Salt beyazlardan gelen bir ırkçılık da söz konusu değil romanda, iyi kız-kötü kız ayrımı, iyi insan-kötü insana evriliyor, bu da göçmenleri ikiyüzlülüğe sevk ediyor. Alışveriş yaptıkları Qurbani Pastanesi’ndeki kardeşler, Nila’yı küçümsüyor, onun kötü bir kız olduğuna inanıyor.

Görülme ve görünüş ise bir başka öne çıkan tema roman içinde: Nila görülmek istiyor, bunun için kendiyle savaşıyor. İçinde hiç susmayan bir ses, onun sisteme baş kaldırmasına sebep olurken dikkat çekmeye çalışmaktan da çekiniyor kimi zaman. Yine de bu durum, çoklu anlamda uyanışı deneyimlemesine engel olmuyor: Nila’nın takıntılı olduğu üç temel konu görüyoruz romanda. Edebiyat, seks ve güzellik. Edebi referanslar, okumaya olan düşkünlüğü Marlowe’a çekilmesine sebep oluyor ama onu cinsel anlamda yeterli bulmadığı için başka deneyimleri de göz ardı etmiyor Nila. İkircikli hislerle yaşadığı bu deneyimler, içten içe kırılgan ve savunmasız olduğunu kanıtlar nitelikte fakat bunun, kısıtlamasına müsaade etmiyor çünkü ‘özgür olmak istiyor’. Buna paralel olarak, görünüşüyle de takıntılı bir ilişki kuruyor; etrafındaki kızlar gibi güzel olmadığını düşünüyor, Marlowe’un ona çekilmesini anlamlandırmaya çalışıyor. Salt edebiyatta değil, sanatın genelinde odaklanılan bir konu olan güzellik algısı, roman boyunca zihnimizi meşgul ediyor. On dokuzundaki genç bir kıza içkin bir durum olmadığını düşünüyorum bu sorgulamanın.

Bir diğer önemli nokta ise makro dünyada yer alan mikro varoluş süreci. Nila’nın handiyse ontolojik bir güdümlemeye sahip olduğunu çıkarabiliyoruz metinden, bunun temel sebebi de edebiyatla olan yakın ilişkisi. Mikro varoluşunu Afgan kimliği üzerinden kurmak istemeyen Nila, esasında materyalist dünyanın yanılsamalarına kandığı için boşluk hissini güçlendirmiş oluyor. Bu da daha çok savrulmasına sebep oluyor çünkü romanı okurken onun bir sonraki adımının ne olacağını kestiremiyoruz. Bir yere konuşlanamayan ruhların alametifarikası olduğu üzere manipülatif bir kişinin gölgesinde, birkaç nokta arasında hareket edip duruyor. Yazarın bilinçli bir tercihi olduğunu düşündüğüm yaş seçimi, bahsi geçen konu ve temaları irdelemek için biçilmiş kaftan.

Berlin’in tüm dünyada nam salmış eğlence dünyasına da epey tanık oluyoruz. Nila’nın, Berghain’i imlediğine neredeyse emin olduğum Bunker’da yaşadığı tecrübeler, aslında dünyanın farklı yerlerinde, farklı biçimlerde yaşanan deneyimleri temsil ediyor fakat söz konusu Berlin olunca, günler süren tekno partileri, uyuşturucu ve seks buluşmaları, dans şovları ön plana çıkıyor. Bunun Nila için ne ifade ettiğini düşünmek, bu roman için önemli; şaşalı ve renkli dünyaların içindeki hüzünlü ve mutsuz insanların varlığı hiçbirimize yabancı değil. Dahası, Berlin’i bir karakter konumuna getiriyor romanın eğlence dünyasına bakışı. Sanki Nila’nın dönüşümüne (ki onun Kafka’nın romanına nasıl saplantılı olduğunu unutmamalı) izin vermeyen, bir kara bulut gibi üstüne çöken bir karabasan anlamı taşıyor şehir; her ne kadar rengârenk ve ışıl ışıl olsa da. (“Ah Berlin, benim eski Berlin’im! Ne kadar dibe vurmuş olursanız olun, bazen sokaklar sizi bağrına basar.”).

Üzerine düşünülüp konuşulacak pek çok konu sunan bir roman “İyi Kız”: toksik dinamikler, köklerin getirdiği gurur ve onur ihtiyacı, bir gözlem aracı olarak sanat (bakınız: Nila’nın fotoğrafçılık arzusu), kent-insan ilişkisi, pragmatist bir aşk anlayışı, kimliğin yapısöküme uğraması, kalıplaşmış fikirlerin yıkımı, büyümenin zorluğu, ebeveynlik, dünya siyasetinin bireysel boyutları… Liste uzayıp gider. Çok yönlü olmasına rağmen amacından asla sapmayan bir roman.

Bir ilk romandan beklenenin fazlasını vermiş Aria Aber bu şiirsel metinde. Risk almış olsa da, kalbini açan okurların hem kendinden hem de etrafındaki insanlardan pek çok şey bulabileceği bir alan sunmuş. Bir yazıda, romanın finaliyle ilgili şöyle bir yorum görmüştüm: “Romanın sonunda aslında Nila’nın hikâyesi yeni başlıyor, yani roman tam olarak ne yapıyor anlamadım.” - bu yorum beni düşünmeye sevk etmişti. Bir insanın hikâyesi nerede başlar ve esasında nerede biter? Her bir aşamada yeni bir bölüme mi geçeriz yoksa kaldığımız yerden devam mı ederiz? Nila’nın yolculuğunu düşündüğümde, başlangıç ve bitişlerden ziyade onun her şeye rağmen cevvâl ruhunu düşünmeyi tercih ediyorum, başlamakla veyahut bitirmekle ilgilenmiyor, bu ikisinin arasında ne varsa ona odaklanıyor. Acısını, yasını, hüznünü bir yere konuşlandırmak istiyor, bu da onunla geçirdiğimiz her anda bu arayışının bir parçası olmamızı sağlıyor. Bazı seçimlerine anlam veremesek bile onun başarılı olmasını, kendini bulmasını, bir amaç doğrultusunda hareket etmesini istiyoruz. Marlowe’dan ve diğer toksik insanlardan kurtulmasını. O çok düşkün olduğu bağımsızlığını kazanmasını. Bu da, okuma deneyimini bir parça buruk kılıyor. Hem keyifli hem de hüzünlü. Hayatın kendisi gibi.

“İyi Kız”, kalıplara karşı çıkan, delişmen, farklı ve renkli bir roman. Hem genç bir göçmen kızın manifestosu hem de geleceğe yaptığı yolculuğun öyküsü. Başta da söylediğim gibi, kalbini açan okurlara her şeyin ötesindeki hakikati gösteren yüce bir şiirsel anlatı. Ve elbette, çağdaş dünya edebiyatında kendine has yerini edinmiş niş bir kitap.