Her şey tuhaftı

Norveçli yazar Jon Fosse, 2023 Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazandıktan sonra yazdığı romanı “Vaim”de görünen ve görünmeyen, var olanla özlem duyulan şeylere dair iç gözlemlerle dolu bir hikaye anlatıyor. Hayatı ıskalayan insanların zihinlerinde dolaşan, dile getiremediklerini görünür kılarak irili ufaklı arzularını sergileyen Fosse, Kuzey’in dingin atmosferine karışmış sıradan hayatlara dair gerçekliği çok çarpıcı ayrıntılarla yakalamayı başarıyor. İlk bakışta zorlayıcı gelmekle birlikte içine girildiğinde okuyucuyu kolayca içine çeken bir akışı, huzurlu bir temposu var romanın.

Oyun, roman, öykü, şiir, deneme ve çocuk kitaplarıyla İskandinav edebiyatının yaşayan en büyük yazarlarından sayılan Jon Olav Fosse, 1959’da Norveç’te doğdu. Çocukluğu iki kız kardeşiyle birlikte bir çiftlikte geçti. Lise yıllarında -70’lerin başı- müziğe ilgi duydu. Bu ilgi onu dil ve edebiyata, erken yaşlarda pop ve rock şarkı sözleri yazmaya yöneltecekti. İlk kısa öykülerini ve şiirlerini 16 yaşındayken yazan Fosse, 1981'de bir öğrenci dergisinin roman yarışmasını kazandığında henüz 22 yaşındaydı. O sıralarda Bergen Üniversitesi’nde sosyoloji, felsefe ve karşılaştırmalı edebiyat okuyordu. İlk romanı “Raudt, Svart” 1983'te yayımlandı. Öğrencilik yıllarında roman yazmayı sürdürdü. Mezun olduktan sonra 1987'den 1993'e kadar Hordaland'daki Yazarlık Akademisi'nde öğretmenlik yaptı. Bu dönemde romandan ziyade oyun yazmaya yoğunlaşmıştı. İlk tiyatro oyunu 1994'te yayımlandı.

Jon Fosse’ye ülkesinde görünürlük kazanmasını sağlayan oyun yazarlığıdır. Öyle ki kısa zamanda Norveç’in Ibsen’den sonra en büyük oyun yazarı olarak selamlanacak ve çok sayıda ödüle değer görülecekti.

Jon Fosse’nin genellikle melankolik ve mistik olarak nitelendirilen eserleri 40’tan fazla dile çevrildi. 1990’lardan bu yana, dünyanın dört bir yanında sahnelenen 20’den fazla tiyatro oyunu, ona büyük bir ün kazandırmış, 2023 yılında Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görülen yazarın 3 ciltlik “Septoloji” romanı, New York Times’ın 21. Yüzyılın En İyi 100 Kitabı listesinde yer almıştı.

Roman adını, hikayenin ana karakterlerden biri olan Jatgeir'in yaşadığı Batı Norveç kıyısındaki küçük bir köyden alıyor. Jon Fosse’nin kendi memleketi Vadheim'den esinlenerek yarattığı bu hayali Vaim köyü “bir dükkan, bir otel, küçük bir gazete ofisi, bir iskele ve bir kafe”den ibaret. Elbette birkaç da küçük konut var.

Eklemek gerekir; “Vaim” (2025) bir üçlemenin ilk romanı. Fosse, bu köyü anlatmaya “Vaim Hotel” (2026) ile sürdürdü. Üçleme gelecek yıl yayımlanacak “Vaim Weekly” (2027) ile noktalanacak.

Hikaye üç farklı erkek anlatıcının ağzından, uzun yıllara uzanan bir zaman akışıyla anlatılmış. Anlatıcılardan ilki, Jatgeir, arada bir görüştüğü arkadaşı Elias’tan başka kimsesi olmayan, başından hiç aşk macerası geçmemiş, yaşını başını almış bir adam. Aslında gençliğinde bir kez aşka yaklaşmış ama birkaç cümle dışında kızla -Eline ile- hiçbir yakınlık kuramamış. Aradan bunca yıl geçtikten sonra Eline hakkındaki yegane bilgisi, kızın başka bir kıyı kasabasından bir adamla evlenip köyden ayrıldığı. Ama yine de teknesine Eline adını vermiş Jetgeir. Hikaye başlangıç zamanında alışveriş etmek için teknesiyle Bjørgvin'e (Fosse'nin Bergen şehri için tercih ettiği terim) giderken işte bunları düşünüyor. Ve bir de Bjorgvin'den -düğme dikmek için- alacağı iğne ipliği. Aslında alışveriş gezmenin ya da bir umudu diri tutmanın bahanesi:

“Eskiden, gençlik yıllarımda, o zaman hep Bjørgvin’deydim, bir iki gün boş buldum mu yola düşerdim, o vakitler meyhanenin de gediklisi olmuştum, nedeni de içimde taşıdığım bir umuttu, kendime bile itiraf edemediğim bir umut, hani denir ya, yaşamımı paylaşabileceğim birini bulma umudu, ama o zaman öyle biri çıkmadı karşıma, şimdi ise öyle bir yaşa geldim ki o umut uçup gitti, yalnızım ve yalnız kalacağım, hepsi bu ve böyle de devam edecek”...

Zor da olsa iğne iplik almayı başarır Jatgeir. Ne var ki kendi kısıtlı bütçesine oranla büyük bir kazık yediğini düşünür ve öfkelenir. Aşağılanmanın utancını yaşar. Bir daha Bjørgvin’e gelmeye tövbe ederek -yine deniz kıyısındaki- Sund’un yolunu tutar. Burada da -kendisine göre- kazıklanacak ve öfkesi iyice artacaktır. Ta ki demirlediği rıhtımda ansızın bir kadın sesi duyana kadar:

“Sonra birdenbire uyandım, Jatgeir, Jatgeir, diye bir ses gelmişti kulağıma, Jatgeir, Jatgeir, yanlış mı işitmiştim, yoksa biri gerçekten mi adımı söylemişti, neredeyse bağırır gibi, ama belki de yalnızca rüyamda duymuştum birinin adımı söylediğini, çünkü şimdi yeni uyanmıştım, hem öyle yüksek sesle de değil, hem fısıldamış hem bağırmıştı sanki, fısıltıyla bağırır gibi diyelim, Jatgeir, Jatgeir, işte yine geldi, şimdi herhalde rüyada değilim, uyanık olduğuma göre biri sahiden adımı söylüyordu ve bu bir kadın sesiydi üstelik, hem de sanki hiç yabancı gelmeyen bir kadın sesi değil miydi, ama Sund’da kim olabilirdi adımı söyleyen, evet, orada duruyordu, gözlerime inanamadım, çünkü oradaki, evet oydu, Eline, Eline! Eline, eski gizli aşkım, rıhtımda, kıyıdan çok da uzakta olmayan bir yerde duruyor, doğruca tekneye bakıyordu, benim belki de boş bulunduğum bir anda Eline adını verdiğim tekneye…”Bu kısa romanın sonraki bölümlerinde anlatıyı önce Jetgeir’in biricik dostu Elias, ardından Eline’in balıkçı kocası Frank üstlenecek ve dört kişinin birbirleriyle iç içe geçen hayat hikayeleri tamamlanacak. Aslında tamamına eren romanın kendisi, Vein’deki insanlarsa tamamlanamamış, yarım kalmış hayatlar bırakacaklar geride.

2023 Nobel Edebiyat Ödülü’nün Fosse’ye verilme gerekçesinde "Söylenemeyeni dile getiren yenilikçi oyunları ve düzyazıları" cümlesi öne çıkarılmıştı. Söylenemeyenlerin yarattığı belirsizlik Jon Fosse’nin Türkçeye çevrilen bütün romanlarına hakimdir. Bu onun kahramanlarını kararsızlık ve kaygılarla dolu bir hayata fırlatır. Ya yakınlarını yitirdikleri ya da münzeviliği seçtiklerinden, genellikle yalnızdır bu kahramanlar. Ama ortada büyük trajediler de yoktur, hayat ellerinden yavaş yavaş kayıp gider. Fosse, hayatı ıskalayan insanların zihinlerinde dolaşır, ifade biçimlerini yakalar, dile getiremediklerini görünür kılarak irili ufaklı arzularını sergiler.

Böyle bir açıdan bakıldığında -her ne kadar öncekiler kadar ağır olmasa bile- “Vaim” tipik bir Jon Fosse romanı. Mesela Jatgeir’i ele alalım. Asıl adı Geir ama her şeye Ja -yani evet- dediği için Ja eki yapışıp kalmış ismine. Bu isim onun edilgenliğini çok iyi yansıtmasının yanı sıra her şeyi kabullenen bir toplumun iradesizliğine de gönderme yapıyor. “Vaim”de anlatılan, Jatgeir’in hayır diyememesinin yol açtığı olayların, bir anlatıya dönüşemeyen basit hayatların ve küçük sorunların hikayesi.

“Vaim”in üç erkek anlatıcısı -Jatgeir, Elias ve Frank- mütevazi hayatlarını ve küçük sorunlarını tekleyen, birbirini sıklıkla tekrarlayan, düzgün bir zaman akışı izlemeyen cümlelerle aktarmalarına rağmen hikaye tuhaf bir çekim kazanıyor ve sonrasına ilişkin bir beklenti yaratıyor. Anlatıcılar lafı dolandırıp duruyorlar çünkü zihinlerinde ne büyük arzular ve umutlar ne de büyük düşünceler var. Onlar gündelik hayatın akışına göre yaşayan insanlar. Zihinleri geçmişin ışıltısız anılarıyla dolu. Güvensiz ve endişeli bu karakterler başlarından geçenleri idrak etmeye, anlamları sorgulamaya, daha önce söylenenleri hatırlamaya başladıklarında -izlenimlerinin doğruluğunu teyit etmek için- sürekli olarak tekrara düşüyorlar. Eline ise onların tam tersi.

Bu belirsiz ve güvensiz dünyaya bir düzen getiren Eline’dir. Anlatıcı rolünü üç erkek üstlenmiş bile olsa romanın asıl kahramanı -her birine kendi iradesini dayatan ve hepsinin hayatını biçimlendiren- Eline, bu üç adamın yazdıkları üzerinden görünürlük kazanırken romana tam da ihtiyacı olan şeyi -çatışmayı ve dinamizmi- sağlıyor. Zira “kitabın itici gücü, akışkanlığın iradeyle buluşmasıdır. Jatgeir ve çevresindeki erkekler, alışkanlık ve akıntının sürüklediği hayatlarını yaşarken, Eline hikâyeye yön veren bir amaçla ortaya çıkar.”

Jon Fosse’un edebiyat dili olarak -daha şiirsel olduğu söylenen- Nynorsk dilini kullandığını biliyoruz. Zaten Fosse da -roman, hikaye, şiir ya da oyun- hangi türde yazarsa yazsın kendisini öncelikle bir şair olarak tanımlıyor. Tam da bu nedenle seslerle ilgileniyor Fosse, ya da sessizlikle...

Nobel Ödülü konuşmasında, kendisine rehberlik eden ve onu niyetten ziyade sezgiyle yönlendiren bir “sessiz dil”den bahsetmişti. “Yazma eylemi,” demişti Fosse, “Dinleme eylemidir.” Okuma eylemi de öyle; dilin melodisini, tınısı, ritmini algılamak için cümleleri okumak kadar dinlemek de gerekir. Güzel bir çeviriyle okuduğumuz Vaim”de Fosse, dinlenmeyi hak eden cümleler kuruyor.

“Yaşam ile ölümü, şimdiki zamanı ile geçmişi iç içe geçirerek durumlar arasında süzülen hikayesiyle ‘Vaim’, hiçbir zaman tam anlamıyla doruk noktasına ulaşamayan hayatlar hakkında yazılmış, kesintiler üzerine kurulu bir romandır.” Fosse, bunu görünür kılmak için roman kişilerinin eksik, duraksayan, geriye bakan ve kendisini yineleyen bilinç akışını kullanmış. Var olan ile rüya gibi olan arasında salınarak geçen hayatı yakalayan, dilin kendi ötesine işaret ettiği ve hayatın bazen sessizce konuştuğu bir üslup.

Yaklaşık 120 sayfalık romanda virgüller ve ara sıra kısa çizgiler -tireler- dışında çok az noktalama işareti kullanan Fosse, her bir anlatıcının bilinç akışını tek bir cümlede toplamış. Anlatıcıların düzensiz ve dünyayı kavramakta zorlanan düşünce kalıbını sergilemek, iletmek istediği karmaşık insani gerçekleri yansıtmak amacıyla yapılmış bir tercih. Buna “yavaş düzyazı” diyor Fosse, “Bilinçli olarak kendini tekrarlayan, aynı imaja veya ifadeye iki kat vurgu yapan bir bilinç akışı biçimi.”