İsmail güzelsoy: yazmak kadar okumak da yaratıcı bir eylemdir

Bir romanı iyi yapan nedir? Karakter, zaman, mekân, anlatıcı, dil ve çatışma eserin dünyasını nasıl kurar; okur bu dünyanın neresinde durur? ‘Sincap’, ‘Ruh Hastası’, ‘Rukas’, ‘Çıt Yok’, ‘Gölge’ gibi kitaplarıyla tanınan İsmail Güzelsoy, 27 yıllık deneyiminden süzülen birikimle yazdığı ‘Okurken Yaratmak: Meraklı Okurlar İçin Kurmacanın Gizemleri’nde bu muammalarla örülü kapıyı okurlar için aralıyor. Güzelsoy: “Yazmak kadar okumak da yaratıcı bir eylemdir bence. İyi okuma aslında metni sorgulayarak okumadır öncelikle. İyi bir romanın penceresi, okurun gözüyle büyüyüp genişleyebilir. Bu kitap estetik kuramları öğretmek yerine bunları somut birer tartışma sohbetine dönüştürmeyi amaçlıyor.”

Kitabının girişinde, söyleşilerde birkaç dakikaya sığdırmak zorunda kaldığınız ya da hiç sorulamadan kalan okur sorularının sizde yıllardır tatsız bir boşluk bıraktığını söylüyorsunuz. Sizi sonunda “Bunların cevabı bir kitaba dönüşmeli” noktasına getiren ne oldu?

Bir tür “borçluluk duygusu” diyebilirsiniz. Bu insanlar uzun yıllardır benim kitaplarımı alıp okuyor, üzerine kafa yoruyor, benimle dertleşiyor, sorular soruyor. Yazmak yalnızca hikâyenizi kaleme alma süreci değildir. Hatta biraz iddialı olmak gerekirse, asıl hikâye kitap raflara yerleştikten sonra başlıyor. Yalnızca okur için değil, yazar için de bu böyle. Yaptığım yarım kalan sohbetlerin yükü, bir borç yükledi bana.

Karmaşık estetik ve kuramsal meseleleri anlatmanın en alışıldık yolu açıklamak, tanımlamak, sınıflandırmaktır. Siz ise kitabı baştan sona iki kişinin konuşması olarak kuruyorsunuz. Düşünceyi itirazla, belki yanlış anlamayla, karşı soruyla ilerleten bir alan açılıyor böylece. Bu diyalog biçiminin, anlatmak istediğiniz meseleleri ortaya çıkarma ve okura ulaştırmada nasıl bir etkisi oldu?

Kendi deneyimim bana bu anlamda kılavuz oldu. Yıllarca estetik kuramlarıyla, kurmaca kavramlarıyla uğraşıp durdum ve bu süreçte çok sık tökezledim. Bu kitapların büyük bölümü akademisyenler tarafından ya da akademisyenler için yazılmıştı (ya da ikisi birden). Okumaya meraklı, biraz daha derin okumayı hedefleyen birilerini hedefleyen eser yok gibiydi. Basit gelebilir ama bir katharsis meselesini düz, anlaşılabilir ve hayatımdan örneklerle bana anlatabilecek kaynak o kadar azdı ki. Asıl önemlisi sorular… Bu kitapta cevaplar kadar sorular da önemli çünkü çoğu zaman bir eseri nasıl sorgulamam gerektiğini de bilemediğimi hatırlıyorum. Doğru soru ne? İçinde bulunduğumuz kültürel iklimde soru sormanın bir zaaf olarak görüldüğü malum. Oysa estetik uğraş bir sorgulama alanıdır. Sorularımızı cesurca dile getirebilmemiz gerekiyor. Cevap gelir illaki.

‘Okurken Yaratmak’ı tek başına kuram kitabı olarak değerlendirmek mümkün değil. Yıllara yayılan okumalarınızın, notlarınızın, kendi okurluk deneyiminizin ve Hemrah’la yapılan konuşmaların içinden canlı bir sohbet çıkıyor. Bu sohbet akışında kurmacaya dair birçok mesele, farklı yönleriyle ele alınıyor. Bir yönüyle zamanla da kuruluyor sanki. Kitabı yazma sürecinizde fikrinizi değiştiren meseleler oldu mu? Hemrah kafanızı karıştırdı mı?

Uzun yıllar önce İsveççe eğitim görürken İranlı bir sınıf arkadaşım vardı. Tudeh partili bu akademisyen arkadaşımın eşi Tahran’da tutukluydu ama konsoloslukla yaptığı pazarlık sonucu serbest bırakılması ve İsveç’e gelmesi bekleniyordu. Bu süreçte arkadaşımın derslerde iki deftere notlar aldığını fark ettim ve kendisine neden böyle bir şey yaptığını sordum. Bana çok çarpıcı bir şey söylemişti. Defterlerden birine dersleri kaydediyordu, ikincisine yaptığı hataları. Yani yolu gösteren bir harita çizerken tümsekleri de başka bir deftere kaydediyordu. Böylece eşi İsveççe öğrenirken hangi hataları yapmaması gerektiğini o defterde görecekti. Bu arkadaşımın yaptığı şey beni çok etkiledi. Okuma maceramız için de böyle bir harita çıkarabilir miyiz, diye düşündüm? Henüz gençken akımların okuma hazzını belirleyen temel bileşenlerden biri olduğu hissiyle hareket ederdim oysa zamanla akımların temel belirleyici olmadığını anladım. Ya da, diyelim ki iç çatışmanın bir eserin kalitesini belirlemede temel bir şey olduğunu zannederdim. Kafka’yı okuyunca, anladığımız anlamda bir iç çatışmadan söz edemeyeceğimizi anladım. Biz estetik kuramları bir inancın ilkeleri gibi tanımlamaya ve onlara “riayet” etmeye gayret ediyoruz. Oysa bir eserin kalitesini belirleyen şeyler parmakla sayılabilecek türden ilkelere sıkıştırılamaz. Bu kitap o şablonlardan kurtulup, anlam-duygu ekseni içinde eserleri sorgulamanın yollarını tartışıyor. Tabii ki Hemrah kafamı karıştırdı. Zaten onun görevi tam da oydu, iyi iş çıkardı.

Kitabın belki de en güçlü önermelerinden biri, romanın yalnızca yazar tarafından yazılmadığı, okurun da kendi belleği, deneyimi ve hayal gücüyle metni yeniden kurduğu fikri. Okurun metni kendi deneyimleriyle işlemesi, hatta romanı “kendi rüyasına” dönüştürmesi de özellikle vurgulanıyor. Bu durumda “iyi okur” dediğimiz kişi kimdir?

İyi okur-kötü okur ikilemine inanmıyorum. İyi bir okuma, kötü okuma diye bir şey var ve biraz da “yatkınlık” dediğimiz şey devreye giriyor. Diyelim ki polisiyeye yatkın biriyseniz, büyülü gerçekçi bir roman elinize aldığınız zaman “kötü” bir okur oluverirsiniz. Ama bunlar dönemseldir. Kaldı ki metnin okurun rüyasına dönüşmesi sürecinin tek bileşeni okur değil. Yazar bunu ne kadar iyi yapabilmiş, bu da önemli. Dansa benzer biraz. Partneriniz iyi değilse ne kadar güzel figür attırırsanız attırın, dansın kötü olması kaçınılmazdır.

Kitabın sonunda tartışılan meselelerin başka kitaplarda izini sürebileceğimiz bir “Tematik Okuma Haritası” veriyorsunuz. Dolayısıyla kitap bittiğinde aslında yeni bir okuma serüveni başlıyor. ‘Okurken Yaratmak’ın okurun sonraki okumalarında neyi değiştirmesini isterdiniz?

Metni sorgulaması… Bunu kitabın içinde de uzun uzun konuştuk Hemrah’la. İyi okuma aslında metni sorgulayarak okumadır öncelikle. Bu sorgulama süreci bir noktadan sonra azap verici hâle de dönüşebilir, büyük bir haz kaynağı da olabilir. İşte orada okumanın ve eserin kalitesini konuşabiliriz. Bunların tartışıldığı bölümde çok temel bir önermesi vardır kitabın: İyi eser, söylediğinden fazlasını kasteder, der. İyi bir romanın penceresi, okurun gözüyle büyüyüp genişleyebilir.

Kitap, bir romanı neden sevdiğini, neden sevemediğini, metnin nasıl çalıştığını sorgulayan meraklı okuru en başta adıyla selamlıyor. Okurken Yaratmak sizin için kime hitap ediyor? Onu edebiyat ve kurmaca üzerine yazılmış diğer teori kitaplarından ayıran nedir?

Yazmak kadar okumak da yaratıcı bir eylemdir bence. Geleneksel bakış, yazma sürecinin aktif, okumanın pasif bir algıya dayalı olduğu yönünde ama bu çok hatalı bir yaklaşım. Okurun metni yeniden işleyip biçimlendirdiğini biliyorum. Otuz yıla yakın bir zamandır bir şeyler yayımlıyor, insanlarla konuşuyor, tartışıyorum. Sorgulayan bir okur esere boyut atlatır.

Bu kitabın diğer teori kitaplarından temel farkı, estetik teorileri somut örnekler üzerinden tartışarak, sokratik teknikle ele alması. Birkaç yerde Hemrah’ın gerisinde kaldığımı göreceksiniz. Evet, bende bunların cevabı yok. Bir teori var ama bundan çok da emin değilim, duygusunu yakalayacaksınız. Çünkü doğrusu bu. Her bölümü bir deneme gibi düşünülebilir bu bakımdan. Son yıllarda estetik yaratının temel dayanağı olarak görülen “anlatma göster” gibi bir şeyin temel bir estetik ölçüt olmayabileceğini söyleyen bölüme bakın örneğin. Burada çekincelerimi net bir şekilde dile getirdim. Egemen anlayış budur ama bundan çok da emin değilim, duygusunu göreceksiniz.

Özetle, bu kitap estetik kuramları öğretmek yerine bunları somut birer tartışma sohbetine dönüştürmeyi amaçlıyor.