İyiliğin hesabı

Cheong Ye’nin İthaki Yayınları’ndan çıkan "Portakal ve Ekmek Bıçağı" romanı, iyi insan olmanın görünmez bedellerini, nezaketin ardına saklanan hesapları ve bastırılmış arzuları sorguluyor: “İyilik burada bir duygu değil; karşılığı sonradan tahsil edilen bir ikram.”

İyi insan olmanın bir muhasebesi var ve bu defter kimseye gösterilmez. Bir ikramı kabul ederken, bir özrü kabul ettirirken, canımız istemediği hâlde “sorun değil” derken içeride küçük bir hesap tutulur: Kim kime ne borçlandı, hangi gülümseme hangi ricanın peşin ödemesiydi. Gençken insan sevilmek için kendini saklamayı nezaket sanıyor; tahammül etmek bir erdem, değişmemek de sadakat gibi görünüyor. Sonra yaş alıyoruz ve o defteri tutmaya tahammülümüz azalıyor. Bu sanırım yalnızca bende böyle değil. Bir gün sırf “iyi” kalmak için neleri yuttuğumuzu toplayınca ortaya çıkan rakam korkutucu. Cheong Ye’nin romanı tam bu rakamın üstüne basıyor; üstelik bunu asık suratla değil, insanı yer yer kıkırdatan bir sinirle yapıyor.

Kitabın tohumunu bir tabak kavunda buldum. Müdire, Yeong-a’ya kavun getiriyor. Çekirdeklerini yemediğini bildiği için onları da tek tek ayıklamış. Buzdolabında beklemiş meyve serin, gün yorucu olmuş; insanın böyle bir anda düşünülmesi güzel. Sonra müdirenin bakışları tabakla çatal arasında gidip gelmeye başlıyor. Yeong-a ikramın bir karşılığı olduğunu anlıyor. Öğrencinin ailesiyle yapılacak zor bir konuşmayı o üstlenecek, akşam da çocuğun yanında kalıp onu annesinin fırınına götürecek. Çünkü müdire pilatese başlamış. Kavun daha ağzındayken bir iş daha üstlenmiş oluyor. İyilik burada bir duygu değil; karşılığı sonradan tahsil edilen bir ikram. Romanın geri kalanı, bu tabağın etrafında dönen bütün hesapları tek tek açıyor.

Cheong Ye’nin Korece aslından Tayfun Kartav çevirisiyle İthaki Yayınları’ndan Ekim 2026’da çıkan Portakal ve Ekmek Bıçağı, yirmi yedi yaşındaki anaokulu öğretmeni Oh Yeong-a’nın artık eskisi gibi gülemediği bir dönemi anlatıyor. Kitap bizi daha ilk sayfalarda onunla birlikte bir araştırma merkezinin kapısına kadar götürüyor; sonra geri dönüp oraya gelmesine neden olan hayatı okuyoruz. İşte yaşananlar, arkadaşıyla konuşmalar, sevgilisiyle geçirilen akşamlar biriktikçe, iyi bir insan olarak kalmak için harcadığı çabanın onu nasıl yorduğu görünür oluyor. Gerektiğinde hâlâ gülümsüyor. Ama içinden gelen gülüş başka yerlerde, kendisinin de yadırgadığı anlarda çıkıyor ortaya.

Cheong Ye; yazmaya başlamadan önce bir kamu kurumunun mali işler biriminde muhasebeci olarak çalışmış. Altıncı Kore Bilimkurgu Edebiyat Ödülü’nde uzun kurmaca dalında büyük ödülü, K-Story yarışmasının birinci ve ikincisinde üst üste en iyi eser ödülü, 2021 Kyobo Kitabevi Öykü Yarışması’nda da kısa kurmaca dalında bir ödülü var. Kitapları arasında The Last Jelly Shot ve Guardian Spirit sayılıyor; 2024’te Korece yayımlanan Portakal ve Ekmek Bıçağı Çince ve İngilizceye de çevrildi.

Benim takıldığım, Yeong-a’nın ne kadar sık özür dilediği. Sırtına tekme atan öğrencisine bağırdıktan sonra özür diliyor. Arkadaşının yanlış bulduğu çizgi romanı okumaya devam ettiği için de, sevgilisinin evlenme teklifine sevinemediği için de özür diliyor. Bunlar aynı şeyler değil; Yeong-a yine de her defasında suçluyu kendinde buluyor. Arkadaşı Eunju onun pişmanlığını gördüğünde rahatlıyor. Yeong-a ise itirazını sürdürmek yerine ilişkiyi korumak için bildiği tek şeyi yapıyor. Eunju’ya teşekkür ettiği bir sahnede kendi kendine soruyor: “Teşekkür etmek kadar masum bir yalan daha var mıdır?” Bu cümleyi okuyunca kendi teşekkürlerimi saymaya başladım, sonra vazgeçtim. İyi ki sayfa sonuna gelmiştim.

Eunju ile liseden beri arkadaşlar. Eunju bağış bağlantıları ve imza kampanyaları gönderiyor, Japon ürünlerini boykot ediyor, Yeong-a’nın her perşembe okuduğu dijital çizgi romanın sanatçısının on bir yıl önce yaptığı intihali anlatıyor. Sanatçı o zaman özür dilemiş, zarar gören kişi özrü kabul etmiş. Eunju içinse mesele kapanmış değil. Yeong-a arkadaşının bilgisine ve kararlılığına öyle güveniyor ki kendi zevkini savunacak bir gerekçe bulamıyor. Çizgi romanı eğlenceli buluyor, o kadar. Bu ona yetiyor ama Eunju’nun karşısında yetersiz, hatta utanılacak bir cevap gibi geliyor. Romanın en komik yerleri de bu ilişkide. Eunju sabah sabah ağlayan çocuk fotoğraflarıyla bir bağış bağlantısı gönderip otuz bin won verdiğini yazıyor; Yeong-a o parayla alacağı İspanyol paça pantolonu düşünüp aynı miktarı gönderiyor ve “Ben de otuz bin won bağışladım Eunju.” (Sayfa 10) diye yazıyor; hemen ardından gelen cümle de “İçim cidden parçalandı.” Dünyaya arkadaşı kadar dikkatle bakamadığı için kendini eksik bulurken, kendi isteğini söylemenin de yanlış bir şey olduğuna alışıyor. Eunju kötü biri değil; mesele, onun haklılığının Yeong-a’ya bıraktığı yerin darlığı.

Eunju’yu hayatından çıkarsın demek kolay. Oysa Yeong-a, yalnızlığıyla yakından ilgilenen iki kişinin Eunju ve sevgilisi Suwon olduğunu söylüyor. Reşit olmadan annesini kaybetmiş, babasının yanından ayrılıp başka bir şehirde üniversite okumuş. Bu iki insanın onun hayatındaki yerini yalnızca baskı kurdukları anlarla açıklayamayız. Suwon başlangıçta sevgilisinin regl döneminde canının çektiği güveci, gece tatlı yemek istediğini hatırlayan, ağrı kesicisini getiren bir adam olarak anlatılıyor. Sonradan öğrendiklerimiz bu özenin ardındaki niyeti yeniden düşündürüyor. Fakat Yeong-a bunları henüz bilmezken de onu sevmediğinin farkında. Beş yılı, gördüğü ilgiyi düşünüp susuyor. Artık hissetmediği sevgiyi sürdürmek, kendisine iyi davranılmış olmasının karşılığına dönüşüyor. Sevilmek için kendini saklamanın en pahalı hâli bu galiba: Birinin sizi sevmesini, onu sevmek zorunda olduğunuzun kanıtı saymak.

Suwon evlendiklerinde işi bırakıp dinlenebileceğini söylediğinde konuşma çok geçmeden çocuğa geliyor. Yeong-a henüz çocuk düşünmediğini söylüyor; Suwon ona bebekleri sevdiğini hatırlatıyor. Başkalarının çocuklarına gösterdiği ilgi, kendi çocuğuna da iyi bakacağının güvencesi sayılıyor. Burada sıkışmanın bir payı da Yeong-a’nın kendisinde. İşini anlatırken hep çocukların meleklere benzediğini, hayatına kattıkları ışığı öne çıkarmış; çalışma koşullarının, özellikle maaşın kötü olduğunu bile bile. Şimdi kendi kurduğu o anlatının içinden ona bir gelecek biçiliyor. İstemediğini söylemek, yıllardır anlattıklarına dönüp bakmasını gerektiriyor. Eunju’yla dostluğunu düşünürken de yalnızca arkadaşını incitmekten değil, kendisinin incinmesinden kaçındığını söylüyor. İnsanları idare etmek, alışkanlık olmanın ötesinde, kendini koruma yolu olmuş.

Naruto adlı fırınla karşısındaki Market25, doğru davranma çabasının para tarafını açıyor. Fırının şekersiz, çevre dostu, vegan tost ekmeği 9.500 won; marketin yağlı tost ekmeği 2.000 won. Yeong-a önce ucuz ürünü alanları yargılıyor; daha iyi bir tercih yapmaları gerektiğini düşünüyor. Sonra evlilik kredisini, para biriktirmesi gerektiğini aklına getirdiğinde kendisi de marketin kapısından giriyor. Market25 insansız bir market; Yeong-a bir yerde bu düzenin kadrolu çalışanı güvencesiz, sözleşmeli çalışana çevirdiğini kendisi de söylüyor, sonra müşterinin cebini rahatlatan gerekli bir kötülük deyip geçiyor. Yeong-a bunu bütünüyle görmezden gelmiyor, insanların parasının az olduğunu biliyor, yine de tercihlerini sorumsuzluk sayıyor. Kendisine yöneltilen yargılardan bunalmışken başkalarına bakarken aynı yolu kullanıyor. Yeong-a’ya hak verirken onun bu yargılarını da hesaba katmak gerekiyor.

Araştırma merkezinde katıldığı deney, kendini denetleme meselesini başka bir yere taşıyor. Merkezde kendisini karşılayan, yaka kartında “Scarlet” yazan kadın kendini tanıtırken psikiyatrist olmadığını söylüyor; yan etki sorusuna da soğuk algınlığı ilacından bile ölünebileceğini hatırlatarak cevap veriyor. Romanın mizahı böyle çalışıyor: Dehşet verici bir şey, bürokratik bir rahatlıkla söyleniyor. Beynine lazerle yapılan müdahalenin etkisi en fazla dört hafta sürecek. Yeong-a işlemden hemen sonra rahatlamıyor; beklediği değişikliği bulamadığı için öfkeleniyor, eve gelince bir saksı kırıyor. Sonra fırını işleten kadının gönderdiği bağlantılarda başkalarının talihsizliklerini okurken gülmeye başlıyor. Kendisine yabancı gelen bu kahkahada bir ferahlık buluyor. Bir süre sonra aynı içerikler yetmiyor, daha ağırını arıyor. Gülüşündeki değişimin ilk izlerini deneyden önce, öğrencisi Eun-woo’yla yaşadığı çatışmalarda görmüştük zaten. Bu yüzden deney, öncesindeki hayattan kopuk apayrı bir hikâye gibi durmuyor. Değişmek burada bir kurtuluş gibi sunulmuyor; daha çok, yıllardır bastırılan şeyin faturasının bir anda gelmesi gibi.

Yeong-a’nın sonunda itiraz edebilmesini istiyorum. Fakat yaralanan bir çocuğun acısına kayıtsız kaldığında, işte yaşadığı sıkıntıları düşünmek yetmiyor. Jisoo yarasına üflemesini istediğinde eline bir ıslak mendil sıkıştırıyor, ardından çocuğu daha da kızdırmaktan haz alıyor. Başlangıçta Eun-woo’nun zorbalığı karşısında sarılıp koruduğu Jisoo bu. Yeong-a’nın üzerindeki baskıyı anlayarak geldiğim yerde, şimdi onun yaptığının karşısında durmam gerekiyor. Üstelik kendisi de bir noktada arkadaşına ve suçu olmayan bir çocuğa zarar verdiğini biliyor; buna rağmen yaşadığı coşkudan vazgeçmek istemiyor. Onunla birlikte düşünmek, söylediklerini ve yaptıklarını haklı bulmak anlamına gelmiyor. Tahammülün bittiği yerde ortaya çıkan şeyin ille de hakikat olması gerekmiyor; bazen sadece yorgunluk oluyor, bazen de başka birinin canını yakma iştahı.

Romanın bu çelişkiyi sahnelerle gösterdiği yerler beni daha çok ilgilendiriyor. Araştırma merkezindeki konuşmalar ve fırındaki uzun açıklamalarsa kontrolün ve özgürlüğün ne olduğunu tekrar tekrar anlatıyor. Karakterlerin ne yaşadığını düşünürken araya bu açıklamalar girince bağlantıyı kendim kurabileceğim yer azalıyor. Yeong-a’nın sıktığı dişler, baldırlarına sıçrayan tonbalığı yağı, sarımsaktan sonra gelen karın ağrısı zaten bir şey söylüyor. Fırındaki kadının “Daha iyi biri olacaksın dedim, iyi biri olacaksın demedim,” (Sayfa 115) cümlesi mesela, o karın ağrısının anlattığını bir kez daha özetliyor. Öte yandan portakalla, ekmekle, bıçakla ilgili ayrıntıların ilerledikçe başka ilişkileri açığa çıkarması, önceki sahneleri yeniden düşünmeye zorluyor. Son bölümlerde gerilimi, olacaklar kadar daha önce olmuş şeylerin anlam değiştirmesi taşıyor.

Portakal ve Ekmek Bıçağı’nı iyi olmaktan yorulmuş bir kadının sonunda kendisi olması diye anlatmak eksik kalır. Yeong-a, geri dönmek istediği eski hâliyle kaybetmek istemediği haz arasında gidip geliyor. Ben onu okurken bir kadının sevmediği adamdan ayrılabilmesinin, arkadaşına katılmadığını söyleyebilmesinin neden bu kadar güçleştiğini düşünüyordum; sonra başkalarını incitmenin ona verdiği sevinçle karşılaştım. Her istediğini yapmasını savunamıyorum; ondan her şeyi anlayışla karşılamasını bekleyenlerin rahatlığına da dönemiyorum. Belki de kitabın asıl sorusu Yeong-a’nın ne olacağı değil. Belki Yeong-a’nın susarak koruduğu ilişkilerde başkalarının hangi zahmetlerden kurtulduğu; o bir tabak kavunun aslında kimin işine yaradığı.