Kıyamet: şimdi ve sonra

Ünlü yazardan yapay zekâ üzerine bir metin. Arundhati Roy’un 15 Ekim 2026 tarihinde “equator”da yayınlanan makalesini sizler için çevirdik.

Yapay zekâ, kapitalizmin nihai varış noktasıdır.

Kehanetler sağanak halinde yağıyor. Düşün ya da Bat. İtaat Et ya da Öl. Başını Kaldır ya da Dışarıda Kal. Ve işte, bu pek de nazik olmayan tehditler eşliğinde AI Çağı gelip çattı: —Hakiki Aptallık, Hakiki Süper Aptallık, Kendi Kendini Besleyerek Kartopu Gibi Büyüyen Aptallık —. Daha bu giriş paragrafında iki uzun çizgi kullandım bile. Hani derler ya, ele veren işaretlerden biri. Belki de bu denemeyi ben yazmadım. Gerçekten yapay zekâ ürünü olup olmadığını, benim gerçekten ben mi, ben olmayan biri mi, yoksa yalnızca kısmen ben mi olduğumu anlamak için bir yapay zekâ uygulaması kullanmanız gerekecek. Artık sezgilerinize güvenemezsiniz. Uygulamayı kullanmak zorundasınız. Uzun çizgi artık yapay zekânın malı olduğuna göre, gelecek kuşaklar Emily Dickinson’ı ve onun uzun çizgi tutkusunu nasıl değerlendirecek? Onu da mı makineye yem ettiler? Onu daha mı az sevecekler? Yavaş yavaş dilin dışına mı kilitleniyoruz? Artık bunun bir önemi var mı?

İnançtan çok bir yazarın egosuyla ilgili nedenlerle, Yuhanna İncili’nin ilk ayeti beni her zaman büyülemiştir: “Başlangıçta Söz vardı. Söz Tanrı’yla birlikteydi ve Söz Tanrı’ydı.” Bunun doğru olduğuna inanıyorum. İnsanlarla dil arasındaki temel ilişkiyi bozmanın ve çürütmenin, toplumsal bütünlüğe benzeyen ne varsa altını oyacağına inanıyorum.

Yapay zekâ edebiyat dünyasına çarparak girdi; yazarlar, yayıncılar, edebiyat ajanları, okurlar, eleştirmenler, öğretmenler ve öğrenciler ayaklarının altındaki zeminin kaydığını hissediyor. Akademisyenler artık öğrenci ödevlerine kuşkuyla bakmak zorunda. Yayıncılar yeni yazarları, olası bir suç mahallini inceleyen dedektifler gibi değerlendirmek zorunda. Bunun okumaya ya da öğrenmeye ne yaptığını anlatmak zor. Düşünsel uğraşın neşesi ve meydan okumasının yerini kapalı, kasvetli, mekanik bir şey aldı. Bir tahnitçiler Şangri-La’sı: Bir zamanlar canlı olan her şeyin derisi yüzülmüş, içi doldurulmuş; şimdi parlak, sahte gözlerindeki anlamlı bir pırıltıyla, gözünü kırpmadan size bakıyor. Birine bakıp onun gerçekten sandığınız kişi olup olmadığını merak etmek gibi. Ya da aynada kendi suretinizi görüp onun aslında siz olmadığını bilmek gibi.

KENDİMİZİ KİTLESEL BİR PSİKOZA MI HAZIRLIYORUZ?

Zamanla bu bilgiyi de yitirebiliriz. O zaman artık kim olduğumuzu, hatta var olup olmadığımızı bile bilemeyeceğiz.

Peki bu bütün bir toplumun, bütün bir türün başına geldiğinde; yüzyıllar içinde öğrenilmiş, kuşaktan kuşağa aktarılmış sezgilere artık güvenemediğimizde; kalbimize, gözlerimize, kulaklarımıza inanamadığımızda; doğruyu yanlıştan, sanalı gerçekten ayıramadığımızda; zaman çöktüğünde ve geçmiş, şimdi, gelecek birbirine karıştığında; milyonlarca dil ve kültür bir bulamaca dönüştürüldüğünde; bütün sınırlılıkları ve kusurlarıyla kadim bir toplumsal mutabakat tanınmayacak kadar parçalandığında, kendimizi kitlesel bir psikoza mı hazırlamış olacağız?

Böyle düşünmem, yeni ve anlaşılmaz bir şeyle karşılaştığımızda kaçınılmaz olarak ortaya çıkan ahlaki paniğe kapıldığım suçlamasına yol açabilir. Sanayi Devrimi’nden ya da bilgisayarın gelişinden önce yaşanan paniğin aynısına. Soru şu: Olan biten bundan mı ibaret? İnsanlığın “ilerleme” serüveninde yalnızca rahatsız edici bir geçiş döneminden mi geçiyoruz? Yoksa bu gerçekten felaket boyutunda bir kopuş mu?

DİZGİNLERİNDEN BOŞANMIŞ AÇGÖZLÜLÜK KARŞISINDAKİ ÇARESİZLİK

Belki de bu muhteşem yeni teknolojiyi inşa eden insanlara kulak vermeliyiz. Geçen ay Anthropic’in genç çalışanlarından Jacob Coxon, insan ırkını yok etme potansiyeli taşıyan bir projede çalışmaya vicdanının elvermediğini söyleyerek işinden ayrıldı. Çalıştığı yere ilişkin çizdiği tablo, aşağı yukarı steroid basılmış bir Manhattan Projesi’ydi. Ama bildiğimiz gibi, bu kez bilim insanlarını büyük ölçüde kâr ve “oraya ilk varan olma” yarışı harekete geçiriyor. Coxon’ın istifasının ardından yaşananlar şaşırtıcıydı. En büyük yapay zekâ şirketlerinin CEO’ları, kendilerini ifşa eden bu çalışanın söylediklerini tartışmak, ona karşı çıkmak ya da katılmak için birbirlerini ezerek öne atıldılar. Ekranlarımız, bu milyarder oligarkların kasvetli, mezardan gelir gibi seslerle, kutsayıp tahta çıkarmaya hazırlandıkları Makine Tanrı’nın insan uygarlığının sonunu getirme ihtimalinin hiç de az olmadığını anlattıkları videolarla doldu.

Türümüz üzerindeki hükümranlıklarını böylece ilan ettikten sonra, riski azaltmak için ellerinden geleni yaptıkları konusunda bize güvence verdiler. Devletin düzenleme getirmesini istediler. Yardım çığlıklarında bir tür patoloji seziliyordu. Biraz sapkın bir tarafı vardı bunun; bir tür Bağla Beni! havası. Mesele bu mu, yoksa kapitalizmin doğası mı böyle? Dizginlerinden boşanmış açgözlülük karşısındaki çaresizlik mi?

Oligarklar kendi yok oluş anlatılarına inanıyor gibi görünüyor. En azından dünyanın ücra köşelerinde kendilerine su, yiyecek ve mühimmatla dolu sığınaklar yaptıracak kadar. Ama geri kalanımıza sattıkları şey yok oluş değil. Donald Trump ve teknoloji liberteryenleri buna açıkça aldatmaca diyor. Satış söylemlerinin özü ilerleme, ihtişam ve insanlığın iyiliği. İçlerinden biri, Palantir’den Peter Thiel, eleştirenleri ve düzenleme talep edenleri şeytanla iş birliği yapan “Deccal” ilan edecek kadar ileri gitti. Böylece kendi şirketine ve emellerine de kendiliğinden ilahi bir paye vermiş oldu. Evet, insan ırkının hayatta kalması gerektiğine inanıp inanmadığı sorulduğunda, o meşhur “Iıı…” cevabını verip kekelemeye ve gevelemeye başlayan aynı kişi.

Sonunda bütün o çatırdamalar ve patırtılar, teknoloji çevrelerinin aşina olduğu fay hatlarına yerleşti: kıyametçiler, hızlanmacılar, kuşkucular. Ama yapay zekâ endüstrisinin hâlihazırda yol açtığı gerçek ve yıkıcı zararları dile getiren başka sesler çıktığında, onlar bilinçli olarak görmezden geliniyor ve dışlanıyor.

İlginçtir, oligarklar Jacob Coxon’dan, bazı başka ifşacılara kıyasla çok daha az rahatsız görünüyor. Bugün Signal Vakfı’nın başkanı olan Meredith Whittaker’ın etrafında böyle kenetlenmediler. Whittaker, Google’ın ABD insansız hava araçları için makine görüşü teknolojisi geliştirme sözleşmesini eleştirdikten sonra 2019’da şirketten ayrılmıştı. Yedi yıl sonra, yapay zekâ endüstrisiyle silah endüstrisinin bu kaynaşması hepimizin gözleri önünde. Bakınız: Şubat ayında İran’ın güneyindeki Minab’da bir kız okuluna ABD’nin düzenlediği, aynı hedefin ikinci kez vurulduğu saldırı. Aralarında 120 okul çocuğunun da bulunduğu 156 kişi öldürüldü. Özür dilenmedi; çünkü bunu kimse yapmamıştı. Makinenin planladığı cinayetler suçluluk duygusundan muaf geliyor. Bu, İsrail’in Gazze’de Hamas militanlarına yönelik suikast kampanyasının arkasındaki Lavender, Gospel ve Where’s Daddy? adlı yapay zekâ sistemleri için de geçerli. İnsan hakları raporlarına göre, bu yer belirleme ve takip sistemlerinin temel hedef birimi aile eviydi.

Silikon Vadisi’nde üst düzey teknik görevlerde bulunan çok az sayıdaki siyah kadından biri olan Timnit Gebru, ortak yazarı olduğu bir araştırma makalesini geri çekmeyi reddettiği için 2020’de Google’dan kovulduğunda da oligarklar arasında bir dayanışma dalgası yükselmedi. Makale, Google’ınkiler de dahil olmak üzere büyük dil modellerini eğitmenin çevresel maliyetlerini ortaya koyuyor; bu modellerin, bütünüyle yuttukları veri kümelerindeki beyaz üstünlükçülüğünü ve kadın düşmanlığını nasıl büyütüp yeniden ürettiklerini gösteriyordu. Gebru, modellerin ölçeği büyüyüp denetlenmeleri zorlaştıkça bu patolojilerin daha da güçleneceği konusunda uyarıyordu. Bulguları, “Veri Bataklıklarında Nefretin Ölçeklenme Yasaları Üzerine” başlıklı makalenin ortak yazarlarından Abeba Birhane’nin araştırmalarıyla da desteklendi.

Whittaker ve Gebru’nun son derece somut suçlamaları, oligarkları neden yapay zekâ bilimcisiyken eleştirmene dönüşen Geoffrey Hinton ya da Jacob Coxon gibi topyekûn yok oluş peygamberlerinden daha fazla kaygılandırsın? Belki de Hinton ile Coxon’ın uyarıları, büyük bir havai fişek gösterisi gibi, ortama heyecan kattığı için. Sonuçta oligarkların güç gösterisini büyütüyorlar. Şirketleri, yakında planladıkları üzere, halka açıldığında bu gösteri çok işlerine yarayacak. Piyasa değerleri modellerinin ne kadar gelişkin olduğuna, yapay zekâ silah sistemleri söz konusu olduğunda ise ne kadar öldürücü olduğuna bağlı olacak.

İnsanlığın yaşamı ve ölümü üzerinde güç sahibi olduklarını ileri süren bu milyarderler kim? İnsan ırkıyla ve evimiz dediğimiz bu gezegenle bağlarını çoktan koparmış izlenimi veriyorlar. Satir mi bunlar? Yarı insan, yarı makine mi? Onlara Kikloplar diyelim; çoğul. Yunan ve Roma mitolojisinin o dev, tek gözlü, mağaralarda yaşayan çobanları. Yirmi birinci yüzyılda mağaraları gösterişli, koyunlarıysa insan.