Dillərin sərhədində itən cümlələr
Modern ədəbiyyat portalı olan Paranoyanın bu gün toxunmaq istədiyi mövzu, bəlkə də, son illərdə mütaliə adamını eninə-boluna düşündürən ən ağrılı yerimizdir. Tərcümə sənəti sadəcə bir dildən digərinə söz daşımaq deyil, bir mədəniyyətin ruhunu başqa bir ruhun qəlibinə tökməkdir. Təəssüf ki, bu gün yerli kitab rəflərimizdə rast gəldiyimiz bir çox tərcümə əsərləri bu ruhi qovuşmanı təmin edə bilmir. Biz dünya ədəbiyyatını oxuyuruq, amma eşitdiyimiz səs müəllifin yox, tələsik iş görən tərcüməçinin mexaniki pıçıltısı olur.
Məsələnin kökü təkcə dil bilməkdə deyil. Ən böyük bəlamız ikinci dildən, xüsusən də rus dilindən edilən təkrarlanmış tərcümələrdir. Orijinalın ritmi, müəllifin mətaltı mənaları və dilin milli koloriti rus dilinin filterindən keçib bizim dilə gələnə qədər öz ilkin təravətini itirir. Biz Komyunu, Markesi və ya Murakamini onların öz dilindəki nəfəsi ilə değil, tamamilə başqa bir təfəkkürün süzgəcindən keçmiş formada oxumağa məcbur edilirik. Bu durum oxucunu sadəcə mətndən soyutmur, həm də Azərbaycan dilinin ifadə imkanlarını məhdudlaşdırır.
Hər bir dil özünəməxsus fəlsəfəyə sahibdir və orijinaldan tərcümə olunmayan hər bir kitab təhrif olunmuş bir güzgüdür. Ədəbiyyatımızda tərcüməçi obrazı uzun müddətdir ki, peşəkar sənətkar kimi deyil, sadəcə texniki işçi kimi qəbul olunur. Nəşriyyatların tələsik bazar strategiyaları, aşağı qonorarlar və keyfiyyətə deyil, kəmiyyətə verilən üstünlük bu sahəni həvəskarların meydanına çevirib. Nəticədə isə dilimizin zənginliyi çərçivəyə salınır, süni və cansız cümlələr kitabların səhifələrini zəbt edir.
Gəlin etiraf edək, zəif tərcümə həm də oxucunun zövqünü şikəst edir. Yeni nəsil dünya ədəbiyyatı ilə tanış olmaq istəyərkən qarşısına çıxan quru, bərbad dil strukturundan yorulub orijinalı başqa dillərdə oxumağa üstünlük verir. Bu, artıq təkcə ədəbi problem deyil, birbaşa dilimizin gələcəyi ilə bağlı ictimai məsələdir. Dil mütaliə olunduqca, işləndikcə və yeni anlayışları özünə hopdurduqca yaşayır. Tərcümə isə dili zənginləşdirən ən güclü damarlardan biridir.
Biz Paranoya olaraq hesab edirik ki, tərcümə məsələsinə münasibət kökündən dəyişməlidir. Bu sahədə tənqid institutu formalaşmalı, nəşriyyatlar redaktor və korrektor əməyinə ciddi yanaşmalıdır. Tərcüməçi təkcə lüğətə baxan adam deyil, o, iki mədəniyyət arasında körpü salan, hər iki dilin incəliklərinə bələd olan bir mütəfəkkir olmalıdır. Yalnız orijinaldan edilən, ruhu olan tərcümələr bizim oxu mədəniyyətimizi xilas edə bilər.
Sonda bir sual açıq qalır: Biz dünya ədəbiyyatını öz ana dilimizdə həqiqətən hiss edərək oxumaq haqqımızı nə vaxt tam bərpa edəcəyik? Cavab nəşriyyatların kommersiya maraqlarından daha üstün olan ədəbi vicdanında və oxucunun tələbkarlığında gizlənib. Dilimiz böyük əsərləri öz boyunda geyindirməyə qadirdir, kifayətdir ki, o paltarı tikən dərzi işinin ustası olsun.
