İlhamın Səsi və Kitabxana Qoxusu

Müasir ədəbi mühitdə tez-tez şahidi olduğumuz mübahisələrdən biri də poeziyanın mənşəyi ilə bağlıdır. Misraların içindəki o sehrli güc haradan gəlir? Anadangəlmə bir vergidir, yoxsa minlərlə səhifəlik mütaliənin, intellektual zəhmətin bəhrəsidir? Bu sual yalnız estetik bir arayış deyil, həm də ədəbiyyatımızın bu gününü və gələcəyini anlamaq üçün vacib bir meyardır.

İstedadlı şair dili sadəcə bir alət kimi istifadə etmir, dilin özü onun vasitəsilə nəfəs alır. Onun misralarında kortəbii bir axın, təbii bir ritm və qarşısıalınmaz bir səmimiyyət var. Belə müəlliflər sözü axtarmırlar, söz özü gəlib onları tapır. Təcrübəsiz olsalar belə, vurduqları bir bənzətmə və ya yaratdıqları bir obraz oxucunun ruhuna birbaşa toxunmağı bacarır.

Mütaliədən gələn şairlik isə daha çox sözün memarlığıdır. Dünya ədəbiyyatını, fəlsəfəni, poetik nəzəriyyələri dərindən bilən müəllif şeiri zərgər dəqiqliyi ilə qurur. Burada təsadüfi heç nə yoxdur; hər obraz, hər alüziya şüurlu bir seçimdir. Onların mətni intellektual baxımdan zəngindir, oxucudan müəyyən bir hazırlıq və geniş dünyagörüşü tələb edir.

Lakin hər iki tərəfin öz təhlükəli sərhədləri var. Yalnız bəxtinə düşən istedada arxalanan şair zamanla tükənə, eyni emosional dairənin içində fırlana bilər. Mütaliə ilə cilalanmayan istedad xam filiz kimi qalır. Digər tərəfdən, daxili qığılcımı olmadan, yalnız oxuduğu kitabların kölgəsində şeir yazanların yaradıcılığı soyuq, akademik və hisssiz görünür. Bu, poeziyadan daha çox mətn mühəndisliyidir.

Bu gün modern Azərbaycan ədəbiyyatında çox vaxt mütaliə genişliyini şairliklə səhv salırıq. Şübhəsiz ki, yaxşı şair həm də böyük oxucu olmalıdır. Amma minlərlə kitab oxumaq insanı yaxşı tənqidçi və ya essenist edə bilsə də, avtomatik olaraq poetik ruh bəxş etmir. Şeir yalnız bilikdən yox, həm də yaşanmışlıqdan və duyğunun dərinliyindən doğulur.

Həqiqi böyük poeziya məhz bu iki qüvvənin kəsişdiyi yerdə yaranır. Təbii vergi ilə gələn o ilk qığılcım mütaliənin, mənəvi zənginliyin və bədii təfəkkürün imkanları ilə birləşəndə əbədi əsərlər ortaya çıxır. Biri poeziyanın ruhudursa, digəri onun qamətidir; ruhi olmayan bədən ölü, bədəni olmayan ruh isə görünməzdir.

Biz oxucular olaraq xammal olan emosiya ilə cilalanmış intellekti, daha doğrusu, lampanın işığı ilə günəşin istisini fərqləndirməyi bacarmalıyıq. Çünki ədəbiyyat masasında yazılan hər mətn şeir olmadığı kimi, hər mütaliəli qələm sahibi də şair deyil. Poeziya özünə sadiq qalanların və sözün müqəddəsliyinə inananların məbədidir.