Qafiyənin kölgəsində boğulan misralar

Biz hələ də poeziyanı musiqi ilə, ritmi isə yalnız forma ilə qarışdırırıq. Küçələrin, modern insanın, daxili tənhalığın fərqli bir ritmi olduğu halda, şairlərimizin böyük əksəriyyəti özünü əsrlər əvvəl donub qalmış qəliblərin içində təhlükəsiz hiss edir. Sual olunur: Azərbaycan poeziyası nə vaxt forma təəssübkeşliyindən, heca şeirinin monotonluğundan və əruzun artıq toz basmış qafiyəbazlığından xilas olacaq?

Forma məzmunun qəfəsinə çevriləndə ədəbiyyat inkişaf edə bilməz. Bu gün sosial şəbəkələrdə, kitab rəflərində rast gəldiyimiz minlərlə misra yalnız bir mülahizəyə xidmət edir: sonluqlar bir-birini tutsun. Sözün çəkisi, düşüncənin dərinliyi, hissin səmimiyyəti qafiyə xatirinə qurban verilir. Şair fikrini tamamlamaq üçün deyil, sırf oxşar seslənən bir söz tapmaq üçün misranı istəmədiyi tərəfə yozur.

Əruz və heca öz dövrünün böyük estetik hadisələri idi. Füzulinin, Nəsiminin, Şəhriyarın yaratdığı möcüzələrə heç kim kölgə sala bilməz. Lakin XXI əsrin insanı öz ağrısını, fərdi böhranını və mürəkkəb hisslərini XVI əsrin ritmi ilə ifadə etməyə məcbur deyil. Müasir oxucu daha metrik intizam deyil, daxilində əks-səda doğuracaq canlı hiss, orijinal təfəkkür axtarır.

Bizdə sərbəst şeirə hələ də şübhə ilə yanaşan, onu asan yol hesab edən böyük bir mühafizəkar təbəqə var. Halbuki sərbəst şeir qəlibin yoxluğundan doğan xaos deyil, fikrin öz daxili ritmini tapmasıdır. Sərbəst yazmaq qafiyəli şeir yazmaqdan qat-qat çətindir, çünki burada zəif fikri zəngin qafiyənin arxasında gizlətmək mümkün olmur.

Prosesin gecikməsi həm də ədəbi mühitin cəsarətsizliyindən xəbər verir. Şairlərimiz kütlənin vərdiş etdiyi, asan həzm olunan bəyənmə dalğasını itirməkdən qorxurlar. Məclislərdə, tədbirlərdə alqışlanan, avazla oxunan şeirlər adətən eyni ritmik təkrarın məhsuludur. Amma alqış gətirən şeir hər zaman ədəbiyyat yaradan şeir olmur.

Bu gün bəşəriyyət tamamilə fərqli dili, texnologiyanı, psixologiyanı danışır. Bizim poetik dilimiz isə hələ də kənd həsrəti, pafoslu vətənpərvərlik və köhnəlmiş məhəbbət tərənnümü arasında sıxılıb qalıb. Poeziya o vaxt xilas olacaq ki, şairlərimiz ritmi barmaqla saymağı deyil, ruhun tərəddüdlərini hiss etməyi öyrənəcəklər.

Dəyişim qaçılmazdır, sadəcə zaman itiririk. Poeziya qafiyə sənəti değil, məna və duyğu sənətidir. Nə qədər ki, biz formapərəstliyi bir kənara qoyub sözün mahiyyətinə dalmayacağıq, ədəbiyyatımız yalnız keçmişin əks-sədası olaraq qalacaq. Modern dünya ilə eyni dildə danışmaq üçün əvvəlcə ayağımızdakı bu ritmik buxovları qırmağımız şərtdir.